http://www.irupload.ir/images/36jxiiofgar1k1cyok1n.jpg
http://ups.night-skin.com/viewer.php?file=sadoeyszcrcuuz9iph.jpg
http://www.irupload.ir/viewer.php?file=h639uky16wm9fs645nu.jpg
http://www.irupload.ir/viewer.php?file=g3hd5tivg50hxch2cg.jpg
http://www.irupload.ir/viewer.php?file=k3uiii7inh109vc19q0a.jpg
میر فرهاد صفری
قارانلیقداکی چیراق
قاپ قــــــــــارا گوی هله قارالمادادیر
ظولـــــمت پالازینی یئر اوسته سالیب قوجامان بیرداغ تک بــــــاشی طوفانلی
اولدوزلار سوزمــــــــــده بوشالمادادیر دوشــــــــــمنه دهشتلی دوستا قوجاقدیر
آمما یول اوســــتونده بیر چیراق قالیب اتگی بـــــــــول سئوینج باشی وولکانلی
************* آتـــــــــــامدان بابامدان قالمیش اجاقدیر
هامیلار اوزولور چیراقا طـــــــــرف **************
سانکی سئللر سولار دنیزه دولــــــــور دوشونــــــــــجه نیشانی غیرت نیشانی
چیراقین دورونده اینسان صف به صف بیلیم یوردونون ان بویوک آتاســــــــی
ایشیقلیق ییغینجی پای بولوش اولــــور آزاد یاشــــــــاماقین چوخ ایستکلیســی
*********** مدرنیته عصـــــــرین پرومتاســــــــی
بیر چیراق یانیرسا اولور مین چیراق ***************
گــــئدگــــــــــــئده ایشیقلیق عالمی آلیر تکـــــــــجه من دییلم اونــــی بسله ین
ازلده کی چـــــیراق یادلاردان چیخمیر اونی بودیاردا هامی بسله یـــــــــــــیر
ایـــــــــــــــندی هله دیسه یئرینده قالیر تکــــــجه مـــــن دییلم اونی سسله ین
************* اونی یـــئکن سئویر داغلار سسله ییر
اومــــــــــــــود بایراغینی الینه آلیب *************
باییندیر صیفتلی گویده اوینادیــــــــر هارداسا فرهادین تئشه ســـــی قالسا
قورقود باباســــــــیندان ایلهام آلاراق دادیـــــــنا یئتیشر ایتــــــــی قلمــــــــی
بوزا دونموشلرین کوکسون قاینادیر هارداسا اومودلار قونـــــــــچا باغلاسا
**************** شیـــــــــــرین آرزیلارین قالخار علمی
یئنی فیــــــــکیرلری یئنی بیر اینسان
اورگدیر ائلینه کوراوغلی ســـــــایاق میرفرهاد صفری
ظولمت قوشــــونونا وئرمه ییر آمان 83.12.22
ائدیــــــــــــــر قارانلیغی ائلینه یاساق
***************
صاباحین فیکرینده یاشاییر هـــــــله
ایشیق آختارانا ایشیق پـــــــای وئریر
گرکــــــــدیر ظولمتین باغرینی دله
کیم اولدوز آختاریراونـــــا آی وئریر
محبتين درياسي دير يكاناتين اويرتمني
مدنيب بوخجاسي دير يكاناتين اويرتمني
چاليشیبدير جان و دل دن كسمي ييــــــــــــــب الفــــــــتين ائل دن
دئييب گولوب شيرين ديل دن يكاناتين اويرتمني
درسين دئييب اوخوللاردا ياخين لاردا! اوزاخلاردا
سوسماييب ديرهيچ بيرآندا يكاناتين اويرتمني
دوزوب هر بير شمادته صبر ائلي ييب هر تهمته
باش اگمييبدي ذيللته يكاناتين اويرتمني
«نويد» دئيه ر مختصري اويرنجي لر تاج سري
حور متلي اوستاد صفري يكاناتين اويرتمني
میر حسینقلی ریاحی فر"سید"
بوردا صفري تك سوز اوستادي وار
بو اودلار يوردونون كئچميش زاماندان اديب بسله مك ده بويــــــــــــــوك آدي وار
بو گوزل يوردومون دونيا بويوندا هر اولكه ده صوحبتي وار يـــــــــــــادي وار
اود يوردوندا قلم سونگويه تايدي يازديقلاري بوتــــــــــــــون هايدي هارايدي
قلم يييه لري كوكره ميش چايدي يئر گويـــو تيتره دن بيــــر فريـــــادي وار
قوشقو قوشان بوردا آرازا بنزر دونيايا هاي سالان بيــــــــــــــر سازا بنزر
ايشيغا دويوشن سربازا بنزر ظولــمتـــده قالانا چوخ ايمـــــــــدادي وار
ائل شاعيري بوردا ياشار مردانا بوتــــــــــون ظالــــــــيم لري گتيرر جانا
آنجاق ظولم گورموش يازيق اينسانا ايگيــــد كوراوغلو تـــك دوزگـــون دادي وار
قوي سنه نئچه سين سويله ييم الان شهريـــــــــــار،فضولــــــــي،سهند،ساوالان
واقیف،پروين، سونمز،محزون،ناتوان وورغون،ساهیــــــــــــر،معجز،مــمدهادي وار
ختايي،نباتي،صابير،نسيمي ويــــــــدادي،شــيــــــــرواني،صائب،نعيمي
نيظامي،خاقاني،آيدين،كريمي حبیبــــــــــي،حقيقـــــــــي،مين حدادي وار
من سايا بيلمه رم گلمزلر سانا تاريخ بويـــــــــــو سوز ياييب لار هــريانا
يئكندن قوشولان بئله كروانا حاج اســــــــمعلي كيمي سوز اوستــــادي وار
عومور بير ايرماقدي آخير هر زامان گاهدان سئويــــــــملي دير گاهـدان دا يامان
ياشاسين صفري گزسين خرامان بيزيــــــــــــــم جاوانلارا دوز ارشادي وار
من كيمم كي اونون وصفينده يازيم بيــــــر ناشي آشیغــــــــام وارسينيق سازيم
اونو اويه گره ک جوشقون آرازيم آراز اويــــــمه سي نين باشقــــــا دادي وار
قوجامان بير داغدي باشيندا قاري سيندير ماز عهدينـــــــــــي دوزدو ايلقاري
«سيد» نئيله يه جك دونيادا واري اونون صفــــــــري تك سوز اوستــــــادي وار
علمين چراغيسين سن گونش ساياغي سان سن
قارا قلبي سوكرسن اونا ايشيق توكرسن
كورلارا گوز وئرسن لال لارا سوز وئرسن
توتارسان قولوموزدان آزماريق يولوموزدان
سنين گجلي ال لرين بولبول كيمي ديل لرين
او مهربان گوزلرين اينجي كيمي سوز لرين
اوره گيمده قاليب دير جانيمدايئر ساليب دير
سعدي، حافظ نظامي پروين اعتصامي
ابن سينا، شيخ عطار فردوسي لر، خيام لار
فضل الله نعيمي بويوك شاعير نسيمي
صمد و ورغون بختيار خليل رضا، شهريار
معجز، فضولي، صابر مين لر هدفلي شاعير
كي سوزلري شيرين دير سنين شاگردلرين دير
گلستاندا گولوك بيز اوخويان بولبولوك بيز
الیميزده كيتاب لار يئنه سوال جواب لار
بئجريرسن بيزلري اوغلان لاري قيز لاري
ارسطو، افلاطون لار اونلار كيمي ميليون لار
چيخيب سنين الين دن قوي بير اوپوم ديلین دن
قارا تاختا باشيندا هله جوان ياشيندا
اوزون يانيت اريرسن بيزه يول گوستريرسن
هر ورق كي آچيرسان كونلومه نور ساچيرسان
هر كلمه بير كيليد دير گونشه بيربيليت دير
چيخاق اولدوزا آيا گئده ك يئني دنيايا
خلاصه كلمه، كلمه داداندير بيزي علمه
نه ديرهنر نه ديرشعر اويره ت بيزه بيليك وئر
علمين دادين آنلاياق جهالتي دانلاياق
يازاق، پوزاق اوخوياق شن نغمهلر توخوياق
آيدين اولسون اولكه ميز بخته ور ياشاياق بيز
وطن آباد، ائل آزاد اونداسني ائده ك ياد
دسته دسته گول چييك وئريب سنه سويله يه ك
اويره تدين بيزه سواد ياشا ياشا آي اوستاد
دئييم گنه معلم آلقيش سنه معلم
اوستاديمسان گوزومسن صحبتيمسن، سوزومسن
درديميزي قانيرسان شمع كيمي يانيرسان
ياشا شرفلي ياشا شانلي هدفلي ياشا
باخ صمد بهرنگه خدمت ائله فرهنگه
گورگيلن باغچه بان لار يئتيردي نه جوان لار
رشديه لر ياد اولسون روح لاري چوخ شاد اولسون
جهل ايله جنگ ائتديلر حييف ئولوب گئتديلر
آي هدفلي معلم آي شرفلي معلم
يوردوم سنسيز اولماسين عمرون گولو سولماسين
اگر بيزي سويه رسن يا قيشقيريب دويه رسن
دويمگين ده شيرين دير سويمگين ده شيرين دير
جهالتي دويورسن قارانليقي سويورسن
سانكي بيزه آتاسان يا مهربان آناسان
دويماق اولمور سوزوندن نور توكولور اوزوندن
سن بير سئويلمي باغبان مدرسه ميز گلستان
واقتيلا او پالچيق دووار اطاقين چوخ مقاملار قاپيسني آچيبدي
كند اولسادا آز چوخ آرا قاپيدان مجمعي لر دوزولوبدي گئچيبدي
اوغلان قيزلي مدرسه نين بيناسين قوران واختدا چكيب كوللو جفاسين
آلله اونو عملينن سيناسين نئجه كي ائل سينايبدي سئچيبدي
قويمادي ممرضا قاباغين آلدي؟ دوزده بير ماشينا ولوله سالدي
هاني عميم اوغلو بونه خيالدي؟ ائشيديرم حاج اسمعلي كوچوبدي
كتده قالدي شهردئيين گئتمه دي دئمكلره قولاق آسيب بيتمه دي
شوكور اولسون زحمتلري ايتمه دي اكديكلرين يوزه دوخسان بيچيبدي
باخ فريدون جاوان فيكيرلي قوجا جوانلار قايغي سين چكير يوردوجا
شاگردلرين اوستاد گوره ن بير خوجا فرح لنيب قانادلانيت اوچوبدي
میر مسعود صفری
افتخار يكانات
ستارگان نمايان در آن به چشم ببيني فضاي علم و ادب شد در انحصار يكانات
توان رشد و نما را بيازماي در آنجا هزار نكته بچينی زشاخسار يكانات
اديب و اهل قلم هم به نسبتند فراوان بسی كه شهره به عالم شد از تبار يكانات
در اين بهار طبيعت بنفشه هاي فريور كه رنگ رنگ شكفتند به سبـــــــزه زار يكانات
حدیث عشق حقيقي به گوش جان شنوي گر قدم به لطف گذاري به سايه سار يكانات
امين سنت ديرين ضمين دانش و آيين كفیل عشق و محبت از اعتبــــــار يكانات
جهان به هيچ نيارزد نباشد ار به هنر پر زمان نشسته به اميد در انتظار يكانات
مرا به دامن پاكش به مهر پرورشم داد شدم رهین محبت و شرمسار يكانات
يكي كه نغمه«حيران» موشح است به نامش بود اديب سخندان حماسه كار يكانات
رها زقيد تعلق مقيد است به تعليم هماره ياور فرهنگ همیشه يار يكانات
ادیب شعر شناس و خطيب شرع گراست چو شمع سوخته جان و روان نثار يكانات
سحر به راز و نيازش حسد برد زتمنا شميم روح نوازش چو مشكبـــــار يكانات
معلمي كه تلاشش زيادها نرود هيچ اگر چه فر و شر آید به روزگار يكانات
عزيز اهل تعلم حبيب تشنه دانش مراد مرشد ياران به شعر زار يكانات
لبش منادي توحيد دلش خزانه اسرار سرش به راه عزیزان به دوش بار يكانات
يكان محله سبزش خود از سلاله حيدر ز رفتگان خردمند پیام دار يكانات
صداي گرم بشيرش اميد بخش جوانان نهاده هستی خود را در اختیار يكانات
فتاده بر سر كويش هزار عاشق و شيدا شده است ز اول عمرش چوغمگسار يكانات
رها نمي شود از سر هواي ديدن رويش چو تشنه كام كه آید به آبشار يكانات
يكا يك از سر ابيات حروف را برباييد كه نام شاهد شعر است به افتخار يكانات
سلام سنه يكانات
اي گوزل دياريم سئوگيلي يوردوم بو يودوم من سنده آيـــــــــــــاغا دور دوم
هميشه مرد ائلين قهرمان گوردوم سلام مندن سنـــــــــــــــــــه، سلام يكانات
ظفرلر ياراتدين تاريخ لر بويـــــــــــــــو فتح ائتدين سلماسي اورمونو خويـــــــــــــو
توتدون بالالاران عاشيقلي تويــــــــــــــــو هميشه بي دورسون بالان يكانـــــــــــــــــات
داغلارين گول آچيب دوزلــــــــرين چيــــــچك اولكه لر ايچين ده يوردومسان گويـــــــــــچك
كونـــــول شادلانيري حسنــــــــــــووي گورجك اي گولـــــــــوم چيگيم لالام يكانـــــــــات
كونـــــــــــــول پرواز ائدير يورد هوسين ده گورنئجه چيرپينير اوز قفـــــــــــــــــسين ده
سويلويور يوردونا هر نفــــــــــــــــسين ده چارداخلي بئل، چم لي قالام يكانـــــــــــــات
كيم لــــــــــــــــر قوردو سنده ازل مكتبي تعليم ائـــتدي ائـــــــــــله ن علمي حکمتي
كيم لـــــــــــــــــر قويدوسنه قدرو قيمتي كيم لـــــــــــــــــردن تعليمين آلان يكانات
قوچعلي، بخشعلي ، نورالــــــــــــــــه خانين بذل ائتدي وطنـــــــــــــــــه قيمتلي جانين
قوزانسين يوردوندان شيريــــــــــــــن، اصلانين تاريخدن نشانـــــــــين آلان يكانـــــــــــات
ظفرلر ياراتدين تاريخ لــــــــــــــر بويو فتح ائتدين سلمــــــــــــاسي اورمونو خويو
توتدون بالالاران عاشيقـــــــــــــــلي تويو هميشه بي دورسون بــــــالان يكانــــــــــات
يكانات جمله سي وئريــــــــــــــب دال – دالا اولوب لار وطنه بيربويــــــــــــــــــوك قالا
خاليق اوست لرينه نظر لـــــــــــــر سالا پاينده پايــــــــــــــــــدار قالان يكانات
هر ديار آبـــــــــــــــــاد دير اتحاد ايلن هميشه گوش اوچار قـــــــــــــول – قاناديلن
دولسون قلب لــــــــــــريز عدل و داد ايلن حقدن ايلهاميني آلان يكانــــــــــــــــــات
وار اولـــــــــــــسون يوردومون قهرمانلاري افتخار يــــــــــــــــــوردوما نوجوانلاري
سرفراز ياشـــــــــــــــــاسين هر زامانلاري اولسون يــــــــــــوردا كولگه سالان يكانات
يكانـــــــــــــــــي يم من بو باغين بولبولي دائما شاد گوروم متـــــــــــــــــحد ائلي
بسلي يين بوبــــــــــــــــاغدا چيچكلي گولي تاريخه زينت دير بـــــــــــــــالان يكانات
خاطرات دبير باز نشسته آموزش و پرورش از اشنويه كه 36 سال قبل در محضر حاج آقا صفري بوده است
حاج قباد زرزا
اينجانب حاج قباد زرزا ساكن اشنويه آـغ در سال 1348 اولين سال استخداميم، يكانكهريز مرند بود در بدو ورود به اين روستا با همكاراني: به نام آقاي نقشبندي از سنندج، رحماني از كرمانشاه، آقاي تاجداري از گلپايگان، آقاي پور فاليز از شمال آشنا شده و مدير مدرسه «جاماسب» آقاي صفري بودند.
آقاي صفري براي اسكان ما بسيار تلاش كردند و ما را با آقاي عمران آقازاده آشنا ساختند و با ضمانت ايشان آقاي عمران يك اتاق خالي در اختيار ما گذاشت، قرار بود ماهيانه كرايه اي هم بدهيم ولي نامبرده از ما نمي گرفتند. اكنون كه سخن از اين مرد شريف شده و خاطره نويسي ام از مجلس ترحيم وي با سفارش عده اي از بزرگواران يكانكهريز انجام يافته برخود لازم دانسته به روح پر فتوح آقاي عمران آقازاده درود بفرستيم و اين ضايعه ي اسفناك را به خانواده معزز و همه ي عزاداران قدرشناس يكانكهريز تسليت مجدد عرض نمايم.
اما آقاي صفري: ايشان را مردي فاضل، اديب، سخن شناس و سخندان يافتم قلبي رئوف و مهمان نواز داشتند. همه ي همت و تلاشش را براي پيشبرد درسي دانش آموزان بكار مي گرفت، براي او غيبي، تيموري، بهادري، كرماني، عراقي، جامعي، حصاري، يوزباشي و … همه و همه صفري بودند و جدايي در ميان اين همه اقوام احساس نمي شد.
در همين سال 48 خبر يافتم كه خواهرم نجيبه در شهر تهران فوت نموده و همسرشان آقاي قادري در تربيت معلم درس مي خواند ماحصل زندگي آنها دختري به نام سارا بود. خلاصه پس از مراسم عزاداري و برگشتن به روستا از حاج آقا صفري خواهش كردم كه به سفارش پدرم(رحمن زرزا) چند بيت شعر براي سنگ مزار بسرايند. مدتها گذشت خبري نبود هر بار كه از آقاي صفري مي پرسيدم چه شد؟ مي فرمود،باور بفرمائيد عاجزم، كم كم دلگير مي شدم كه خداي ناخواسته نكند آقاي صفري بدين كار راغب نباشد، يكي از روزها خوب بخاطر ندارم كه مراسم تعزيه بود يا عروسي، چون آبگوشت پخته بودندو در هر دو مراسم فقط آبگوشت بود. آن هم با طعم بسيار عالي و به ياد ماندني، به هر صورت كاسه س آبگوشت آقاي صفري را گرفتم، با صداي بلند فرمود: قباد كاغذـ كاغذ، من فورا يك برگ يادداشت به ايشان دادم و در حالي كه رنگ و رويش كاملا تغيير يافته بود چند بيت شعر نغز و زيبا را سرودند، بعدا فرمودند اگر چه آبگوشتم سرد شد ولي از شرمندگي پدرت درآمدم. من نيز ضمن تشكر طي نامه اي بعد اشعار را براي پدرم فرستادم كه متن آن ضميمه همين نامه است.
در مجلس تعزيه مرحوم عمران آقازاده، اميد پسر دلبند حاج آقا صفري را پس از چندين سال زيارت نمودم و پي به ماجراي بزرگداشت پدرشان بردم. از اينكه هنوز در قيد حيات اند خوشحالم. گويا با دستهاي توانمند شان امروز مدرسه قديمي جاماسب به راهنمايي و دبيرستان تبديل شده، چقدر دوست مي داشت حتي دختران هم، روزي به مدرسه بيايند، گويا همين آرزو هم جامه ي عينیت بخود پوشيده، خدا را شاكرم و هنوز ياد و نام مردان خونگرم و صميمي و شجاع اين ديار را بخون عجين دارم.
مهندس علی یادگاری
بوي مهر(عطر اگاهي و دانش)
…نوجواني بو د كه در ييلاق آمده بود،خنكاي نسيم ييلاق روح و جانش را به وجد اورده بود . كتاب طبيعت او را شيفته اموختن كده بود در بازار مكاره جهل و فقر مي گشت كه ناگهان نوري بر او تابيد جانش را زنده ساخت روح عطنشناكش را آبي سرد خنك نوازش بخيد معلمي به ياد ماندني و جاويدان را يافته بود…
در روزگاري كه علم و اموزس نه چندان بهايي داشت و حتي بيراه و غير مفيد پنداشته مي شد او راه خود را يافت آشنايي با ان معلم غار حرايش بود به همراه تني چند از دوستانش بر گرد چراغش حلقه زدند او سرشار از ايمان به اينده در رو شنايي مشعل اميد به رهايي از ان گريزان. او راه خود را از ميانه دو راهي اموختن علم و اندوختن مال اموختن و اموزش را بر گزيد. سالهايي با شور و شوق در مكتب اساتيد خود به فراگيري دانش دل سپرد تا بر گردد و جان هاي شيفته را پاسخي گويد و ختگان را بيدار نمايد.
او در تنگناي شرايط آن روز راهي سخت و پر رنج را مي پيمود اما علير غم سختيها موانع اميد او جايي براي خزان نداشت او در اين راه سختيها ديد و مرارتها چشيد. او براي گرد اوردن دانايي خواهان كوچه پس چوچه ها را طي كرد و حلقه درها را كوبيد . دشت و صحراي محل زير پاي خود گذاشت تا كساني را كه مي توانست دور چراغ علم جمع كند ، چون نگراني اين بود كه مبادا كسي از حلقه بيرون بيافتد.
…..ما انچه را از زندگي استاد شنيده ايم شبحي است ولي انچه ديده ايم آئينه اي است صاف و بي زنگار . ياد و خاطرات كودكي با رنج و تعب استاد توأام با شور و عشق او در هم اميخته و چهره اي ماندگار و دوست داشتني در ذهن هايمان نقش بسته است.
از دانش اموختگان مدرسه جا ماسب ككيست كه به خاطرات كودكي خود نقبي بزند و در اولين مراجعه به خاطرات خود سيماي استاد با نام جاويدانش(حاج اسمعلي در آئينه خاطرات او رخ برنكشد؟ و او نام و ياد خود را با خاطرات صدها انسان دانش اموخته عجين ساخته است.
…..و من در گريز به خاطرات گذشته كودكي خود را به ياد مي آورم در روز هاي پاياني تابستان و آغازين مهر را . روزي كه استاد كتابهاي درسي را ميان بسته هاي كارتني با سختي و عرق ريزان از مرند به روستا مي آورد برا ي حمل و جدايش آنها كمك مي گرفت. من در اين كار مشاركت مي كردم و كمك به اين كار براي من لذتبخش ترين كار بود. وقتي كار تنها را باز مي كرديم تا كتابها را از داخل آن درآوريم، برق و بوي كتاب تازه و بوي رنگ و چاپ به راحتي با شور و عشق در هم مي آميخت و چشمها و شامه مرا به لطافت و نومي مي نواخت. و هنوز هم آن خاطرات روح مرا مي نوازد و آهنگي موزون كوك مي كند.ياد آن خاطرات طوري در ذهن من شرطي شده كه براي من كتاب و مهر و سيماي استاد هر سه معني يك واژه گشته اند.
و اين است وقتي كه مدرسه ها باز مي شوند و يا به خريد كتاب به كتابفروشي ميروم و يا كتاب جديدي را ورق مي زنم، آن خاطره بلافاصله در آئينه ذهنم نمايان مي شود.
و از اين رو است كه بوي مهر، بوي كتاب بوي علم و دانش و آموزش و بوي رهايي در هم تنيده و فضاي روح مرا عطر آگين ساخته است كه من آن عطر را بوي مهر نام مي نهم و بحق او با تاريخ پيوند خورده و در تاريخ ماندگار خواهد شد چرا كه او مهراندود گشته است و همراه جشن مهرگان، نام و ياد او نيز زنده و جاويد خواهد ماند.
و ما به تجربه دريافته ايم آنچه كه مكتوب گردد و به تاريخ سپرده شود در تاريخ ماندگار خواهد شد و ما ياد و خاطرات و تلاشها و رنجهاي او را به تاريخ مي سپاريم باشد كه آيندگان اين مشعل را فروزانتر گردانند.
بزرگداشت مقام ايشان فرصت مغتنمي است كه در حد بضاعت محدود و انديشه ي محصور به گوشه ها و زوايايي از خصيت وجود معلم بزرگ تعليم و تربيت كه بر فراز عصرها و نسلهاي يكانكهريز همواره جاودانه است اشاره كنيم.
بندگان صالح خدا، آنان كه با تهذيب و اخلاص،از قيد زمان و مكان آزاد مي شوند و در بستر هستي جاودانه مي گردند هرگز به گونه اي كه بايسته و شايسته است، ويژگيهاي شخصيت و عطمت وجودشان در انديشه و مخيله و قدرت ادراك مردمان عصر خود نمي گنجد.
آخر چگونه ممكن است كه ما بسان ماهيان كوچك دريا، در تكاپوي امواج و در حسرت آرامش در حيات پرتلاطم خود، همه ي وسعت اقيانوس وجود آقاي صفري را كه اسوه ي زيباييها و نيكيها كه حقيقتا يك قهرمان بزرگ در عرصهي تعليم و تربيت و يك سردار راستين و هميشه هوشيار در جبهه ي فرهنگي مي باشند.لارجرم هر آنچه كه مي گوييم قطره ها و جرعه هايي است كه در حد توان خود از اقيانوس وجودش سرگرفته ايم.
شخصيت بزرگ و همواره جاويدان ايشان همانند درخت طيبه اي است كه از هر زوايه اي بدان بنگريم،جلوه هايي از كمال را مي بينيم.
نگاهي به زندگي شخصي، روابط خانوادگي و ارتباطات اجتماعي آقاي صفري ترسيمگر حقيقت عملي ارزش هاي والاي قرآني در جهت رشد و تعالي شخصيت انسان است.
نگرشي بر بعد مديريتي اين مدير كارآمد و پر كار توام با بي ادعايي، روحيه ي نشاط و تلاش خستگي ناپذير را در فضاي محيط آموزشي ايجاد و به مرحله ي عمل رسانده و هر چه بود تشويق و تلاش كاركنان و دانش آموزان بود. مروري بر انديشه ي نو، مجاهدت و مطلوب طلبي در رفتار، ترويچ عدالت خواهي، معاد انديشي و ظلم ستيزي و تلاش براي حاكميت ارزش هاي واقعي و نفي شرك و خود پرستي، بيانگر اخلاص و عزم اراده ي خلل ناپذير ايشان در استقرار جامعه ارزشي مي باشد.
اصلي ترين بعد شخصيت و برجسته ترين جلوه وجودي ايشان شيوه ي تعليم و تربيت و رسالت و هدايت دانش آموزان بود.ايشان اسوه ي پويندگان راه حقيقت و جويندگان كمال، همواره در مرز نظر و عمل گام بر ميداشتند و برمي دارند و در زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي به همه ي آرزمانها و مطلوبها در حريم ارزش هاي الهي و موازين قرآني عامل هستند.
ايشان با معرفت نسبت به ويژگيهاي روان شناختي، نيازهاي فطري و قوانين حاكم بر نفسانيات انسان و با اذعان به طبيعت تشويق پذيري دانش آموزان و تكريم طلبي و جوانان و جوانان، همواره در انديشه و رفتار و كلام پر صلابت خود، با تقويت اعتماد به نفس و احساس خود باوري و خود ارزشمندي دانش آموزان بيشترين تاثير را در سلامت روان و تكوين شخصيت متعالي و برتر را داشتند.
ايشان در شيوه تعليم و تربيت خود همواره با پرهيز از زبان تهديد و تحقير و اجتناب از انگشت نهادن بر ضعفها، كاستي و نارساييها، بر قالبيت ها، توانمنديهاي مخاطبان تاكيد داشتند و يا تقويت نگرشهاي مثبت، انگيزه ي تلاش را در آنان مضاعف مي كردند.
ايشان مربي بزرگ تعليم و تربيت، انچنان رفتارشان را با متعالي ترين مباني و اصول تربيتي مزين كرده بودند كه براي اهل نظر، همه ي كلام و نگاه و رفتارشان پايدار ترين آموزه هاي تربيتي بود. رابطه ي ايشان با شاگردان بسان رابطه ي مرادومريد، محبوب و محب و شمع و پروانه بود. رابطه ي ايشان با شاگرادان آيينه ي صفا و صميميت، گذشت و ايثار ، مروت و محب و جلوه اي از زيباترين و پر معناترين تعاملات و ارتباط هاي انسان بود.
بدون ترديد حق بر اين است كه همواره به زواياي شخصيتي اين معلم فداكار ، فرهيخته، فرزانه، وارسته، آزاده و بلندانديش و نيك خو از قبيل: اعتماد و توكل به خدا، قدرت مدريتي، علم و معرفت، بلاغت و فصاحت ادبي، مطابقت حرف و عمل شجاعت در بيان ،عطوفت و رحمت در برابر دانش آموزان و حفظ وحدت و آرامش هميشه بر فراز عصرها و نسلهاي ما يكانيان جاودانه خواهد بود. توفيق و سلامتي آن معلم بزرگ و محبوب را از خداوند سبحان خواهانيم.
مشروطيت دن سونرا رحمت ليك نوراله خان يكاني « كهريزيئكه ن » و « يوخاري يئكه ن» ده او زمان تزه تاپيلميش يئني اسلوب لو مدرسه لر قويدوردو. بو مدرسه نين شاگردلرينه پالتار، كاغاذ، كتاب و قلم مجاني وئريليردي. اونلارين دوشلرينده بير ميدال وارايمش و اوميدالين بير طرفينده «نوراله خان مكتبي» عبارتي يازيلميش ايميش. لاكين مرتجع قوولر او مكتبه (تبريزده و ساير يئرارده اولان كيمي ) «بابي» ليق آدي قوياراق تكفيرائديب و معللم لريني اولومه تهديد ائده رك باغلاتدير ديلار.
بئله ليك له او مكتب لريكانداتدا باغلانيب و معللم لري زونوزا گئديب اورادا نوراله خانين همفكري و دوستو اولان ميرزه غفارين واسطه سي ايله همه ن مكتب زونوزدا آچيليب و چوخلو شخصيت لر اورادان چيخمشديلار. همه ن يئكه ندن ده، بير مدت داييراولان بو مكتبين شاگردلري نين ده هاميسي سونرالار چوخلو مترقي آداملار اولدولار اونلاردان بيري همه ن سرهنگ مهرگان (يكاني) ايدي و بيري ده يئكه نده بيليگ ايله مشهور اولان حاصارلي «محمد ياوري » ايدي.
سونرالاردا بعضي سوادلي لارموقتي اولاراق يئكه نده مكتب آچديلار لاكين اوشاقلارين يازدا، يايدا ايشلري اولدوغواوچون بو مكتب لرده ايلده 3-4 آيدان آرتيق درس اوخونماز ايدي. بو مكتب معمولا مچيدلرين بيرينده (قه يه لي مچيدي يا حاصار مچيدينده) تشكيل اولاردي. بورادا قرآن درسي و قاباقجالار گلستان، تاريخ نادر، ابواب و فوائدالادب و ترسل نصاب كيمي چوخ چتين كتابلار اوخوناردي اوناگوره بو مكتب لردن چتين سوادلي آدام ائشيگه چيخابيلردي.
اما سونرادا شهرلرده رسمي مدرسه لر و يئني كتابلار چيخديقدان سونرا بو مكتب لرده ده او كتابلار تدريس اولونوردو. لاكين حساب و هندسه و سايير درسلر اوخونولمازدي. تكجه قرائت كتابي درس وئريلردي. بو مكتب لرده كلاس يوخ ايدي. هامي بيريئرده اوتوروب بير – بيرلري ايله همدرس اولانلار هرگون گئچميش درسلريني تحويل وئريب، تزه درس آلارديلار. بعضا زيرنگ اوشاقلار نئجه درسي بير يئرده آلاراق قاباغا گئديلر. قرآن ايسه آخيردان باشلاناردي چونكي آخير «سوره» لر قيسساديلار. اوشاقلار قرآني از برله ييب، حفظدن اوخومالي ايديلر. بو مكتب آچانلارين كند اهاليسي نين بويونلاريندا بويوك حق لري اولدوغونا گوره آدلاريني گتيرمك لازيم گورونور.
اونلاردان بيري « ميرزا محمود» ايدي لاكين او همان ايل لر آز مدت بالا مچيدده مكتب دارليق ائدنده ن سونرا تهرانا كوچدو (ايندي دونيادان كوچموشدور) بير ايري مكتب صاحابي دا مرحوم « سيفعلي سلطان » ايدي. اودا بعضا قيه لي مچيدينده و بعضا حاصار مچيدينده درس وئره ردي. لاكين اونون شاگردلري نين سايي 4-5 نفردن آرتيق اولمازدي.
اما بو مكتب صاحابلاري نين ايچينده تعمدي اولاراق آديني آخيرا ساخلاديغيم هم معلوماتدا، هم علاقه دارليق و خدمتگذارليقدا و هم تدريس مدتي نين اوزونلوغو جهتدن اوبيري لرايله مقايسه اولونا بيلميه ن علم و فرهنگ خادمي اولان، عسگرآقا (مظفري) ايدي. عسگر آقا نين مكتبي ايل لر ايله دايير ايدي. چوخ علاقه و مسئوليت اوزو ايله درس وئره ردي. اونون مكتبينده حساب و هندسه و خط يازماق دا تدريس اولوناردي. اينديكي كندين ضياء ليلاري و ياشلي سواد ليلاري نين چوخو اونون شاگردي اولموش و اونا بورجلو ساييلارلار. عسگرآقا سونرا دوولتي مدرسه آچيلديقدا رسمي معللم اولوب و سورالار متقاعد (بازنشسته) اولدو (ايندي ده چوخدانديريكي مرحوم اولمشدور)
بو دوولتي مدرسه لرده معللم ليك ائده نلردن بيري ده حاجي اسمعلي صفري ديراودا ايندي متقاعد اولوب. حاجي اسمعلي و اونون آناسي كندين مشهور شاعرلريندن ساسسليرلار.
1319- نجي شمسي ايلينده كهريزيئكه نده رسمي بير دوولتي دبستان آچيلدي اونون آدي «جاماسب» ايدي نئجه ايللر بو دبستان دايير ايدي اوشاقلار اورايا گئديرديلر گئجه لرده بويوكلر اوچون «اكابر» كلاسلاري داييراولدو.
بو دوولتي مدرسه نين ايلك معللمي «انگجي» و اوندان سونرا «مجتهدي» آدلي ايديلار. بوزمان داهله عسگر آقانين مكتبي دايير و چوخ داشينليك لي ايدي سونرالار كند اهاليسي نين چوخلو تلاشلاري نتيجه سينده و كند اهاليسي نين اوز خرجلري ايله مدرسه بنالاري ساليندي و يوخاري كلاسلاردا دايير اولدو و ايندي اورتا مكتب (دبيرستان) ده واردير.
سلام اولسون نوراله خان سرهنگه وطن صحنه سينده اوگيــــــــــــــــردي جنگه
سيغال وئردي اوز آتينان تفنگه ايگيـــــــــــدلر يئري سن، سن قـــــالاداغي
"عاشیق علی عابدینی یوخاری یئکنلی "
با پيروزي انقلاب بلشويكي در روسيه، تزاريسم خونخوار سقوط مي كند. روس معاهدات استعمارگرانه تزاريسم را ر ايران لغو مي كنند. سالدات هاي اشغال گر روس آذربايجان را رها مي كنند و به كشور خود باز مي گردند.
نوراله خان يكاني نيز كه پس از قيام قهرمانانه مردم تبريز عليه اشغالگران روس (محرم 330 هـ.ق) مجبور به ترك وطن شده بود همراه ديگر آزاديخواهان رانده از ستم به سرزمين خود بر مي گردد و به جنبش ضد استعماري و ضد استبدادي شيخ محمد خياباني مي پيوندد و به نمايندگي از جانب مردم تنگدست و ژنده پوش به عضويت كادر رهبري جنبش در مي آيد. در ضمن وي به خاطر تخصصي كه در كارهاي نظميه و پليسي اندوخته داشته به سر كلانتري تبريز برگزيده مي شود و امنيت شهر را در اين برهه حساس جنبش خياباني به عهده مي گيرد. يكاني در اين پست خود نيز مدر كارهاي بزرگي مي شود.
نظم و امنيتي كه وي در اين زمان در تبريز برقرار مي كند، تا آن زماني در كشور بي نظير بوده است. تا جائي كه نحوه انتظامات اين دوره ضرب المثل و ورد زبان ها مي شود. پس از پايان كار جنبش آزاديستان، يكاني مدتي زنداني مي شود ولي به ياري عده اي از ياران اش از زندان مخبرالسلطنه رهائي مي يابد و خود را به مشهد مي رساند و در كنار كلنل محمدتقي خان پسيان در پيكار ضد استعماري و ضد استبدادي وي شركت مي كند. پس از شكست قيام كلنل محمدتقي خان پسيان نوراله خان يكاني دوباره به آذربايجان برمي گردد و اين بار در قيام لاهوتي شركت مي كند. سرانجام پس از بخون نشستن جنبش لاهوتي بار ديگر زنداني مي شود. بالاخره پس از مدتي آزاد و به زادگاه اش تبعيد مي گردد و در آنجا زيرنظر نگهداشته مي شود. وي حق بيرون رفتن از يكانات را نداشته است.
از خدمات ميرزا نوراله خان يكاني افتتاح چندين مدرسه به سبك نوين و مبارزه با بيسوادي در منطقه يكانات مي باشد دانش آموزان اين مدارس به خرج نوراله خان لباس متحدالشكلي بر تن مي كردند و مدالهاي ويژه اي بر سينه مي زدند كه موجب شناخته شدن آنها و تشويقشان به تحصيل مي شد.
يكاني در سال 1324 شمسي به رياست كميته ولايتي خوي برگزيده مي شود. بخشي از اصلاحات اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي اي كه به مباشرت و كوشش وي در شهر خوي انجام گرفته به شرح زير است:
1- مبارزه با گرانفروشي و احتكار با ايجاد فروشگاههاي زنجيره اي در اين فروشگاهها اجناس به نرخ ثابت و ارانتر از بازار عرضه مي شد.
2- احداث چنيدن خيايان جديد در شهر خوي كه در آن زمان 35 هزار نفر جمعيت داشت و 25 سال بود كه به ترتيب خيابانها و كوچه هايش دست نزده بودند.
3- از اقدامات ديگر يكاني خشكاندن باتلاقهاي مالارياخيز خوي بود. انجمن شهر با همكاري مستقيم مردم به اين كار توفيق يافت. به دستور انجم شهر از هر خانه يك نفر موظف بود بدون گرفتن دستمزد در كار خشكانيدن باتلاقها انجمن را ياري كند.
4- از اقدامات ديگر يكاني در اين شهر لوله كشي آب مشروب و استفاده مردم از آب تميز و بهداشتي بوده است براي اين كار از يك كيلومتري شهر از محلي به نام «قوري باغ» و از چشمه اي به نام « خوش بولاق » بوسيله لوله هاي سيماني آب آشاميدني تميز را به شهر آوردند و در چهار نقطه منبع هاي سيماني كار گذاردند و به هر يك از منابع نيز چند شير آهني وصل كردند.
5- يك سالن تئاتر در خيابان شهرباني افتتاح گرديد كه گنجايش 700 تا 800 نفر تماشاچي را داشت. در اين زمان به جز در تبريز در ساير نقاط كشور حتي در تهران نيز يك سالن تئاتر وجود نداشته است.
6- اصلاح برق شهر و ارزان كردن قيمت آن توضيح اينكه تا آن زمان برق شهر در دست بخش خصوصي بود به همين جهت قيمت آن گران و اغلب خاموش بود. انجمن شهر تصميم گرفت از موتور برقي كه در سيلوي شهر خوي نصب شده بود براي تامين روشنايي شهر استفاده شود.
7- با افتتاح دارالمساكين و خانه تربيت در خوي افراد بي كس و كار و گدايان از سطح شهر جمع آوري شدند و در آنجا اسكان يافتند.
8- ديگر از كارهاي چشم گير يكاني احداث سد كوچكي از سنگ در مقابل رودخانه زنوز (آجي چايي) بوده است اين سد باعث شد بخشي از آب رودخانه در زمينهاي شوره زار اطراف جاري شود. يكاني در اطراف سد مزبور ساختماني چند بنا نهاد و خود در آنجا سكني گزيد و به كار دامداري و كشاورزي پرداخت و اين كار شالوده و اساس روستايي را پي ريزي كرد. كه بنام خود وي به «نورآباد» نامگذاري گرديد.
9- آب سد رود زنوز يا آجي چايي به علت شور بودن نتوانست منظور يكاني را برآورد كند و زمينهاي شوره زار را ابياري كرده و در كار كشت و زرع سودمند باشد. بنابراين يكاني از اين آب براي بكار انداختن دو آسياب آبي استفاده كرد و اين آب به خاطر شور بودن و يخ نبستن در زمستانها بيشتر مورد استفاده آسياب ها قرار مي گرفت.
جملاتي چند از شادروان نوراله خان يكاني:
1- و سپيد هستم كه نه خيانت كردم و نه از شيفتگي ام به استقلال ميهنم و شرافتم كاسته شد.
2- تاريخ زمين مستعدي است كه در آن هيچ بذر سالمي گم نمي شود.
3- تاريخ حيات هيچ ملتي از تاريخ حيات مردان بزرگ آن ملت جدا نيست.
4- حكومت پارلماني يعني مقدرات مردم دردست خود مردم بودن
5- عدالت، خدايي ترين نعمت ها است كه بشر بدان نيازمند است.
6- هر كاري كه مربوط به آزادي باشد عين ثواب است.
7- سلام بر تو اي حريت! برقرار باشي اي ايران!
سرفراز بمان اي آذربايجان
من سيلاحلا دئييل، اينسانلارين قلم و علمله اوز طالعلرینه حاکیم اولماسینی ایسته ییردیم.
علم و بيليك اينساني قارانليقدان قورتارير و اونون اوزونه یئنی اوفوقلار آچیر.
علم اينسان اوغلونو حئيوانليق سويه سيندن اوجا ذيروه لره و يوكسكليكلره قالديرير، اونون وارلغينا معنا وئرير. علم مدنيترلري دوغوب اينكيشاف ائتديرير، اينسانا شن و گوزل ياشاييشدان ذووق آلماغي اويره دير اينسانلاري صولح و باريشا چاغيرير و يئري گلميشكن حق و عدالت مودافيعه سينده ظولم و ايستبدادا قارشي ان كسكين (برا) و يارارلي سيلاح اولور. ايشيق فارانليغين قنيمي اولدوغو كيمي بيليك و علم ده نادانليغين و اوندان توره نن ظولمون و ايستبدادين قنيميدير.محض اونا گوره ده تاريخ بويو موستبيدلر، اينسانلاري بيليكسيز و ساوادسيز ساخلاماق ايسته ميشدرلر. اونلاركيتاب ، قلم، مكتب، بيليم يورد (دانيشگاه) و بوكيميلردن اويله قورخورلاركي، سيلاح و بومبادان اوقدر هوركمورلر!
علم خاديملري و صاحيبلريني عزيزله ييب اونلارا حورمت قيلماق اصلينده علمين موقدس مقاميني و ديه ريني بير داها اينسانلارا خاطيرلاماق دئمكدير. بوباخيمدان رحمتليك ميرزه نوراله خان يكاني، حاج عسگر آقا مظفري و حورمتلي حاج مير اسمعلي صفري نين مدني علمي خيدمتلريندن تقدير ائتمك هاميميزين بورجودور.
تاريخي سندلره اساسا ميرزه نوراله خان يكاني نين مشروطيت قيامي، شيخ محمد خياباني حركاتي و 21 آذر نهضتي نين موختليف سياسي و ايجتيماعي ساحه لرينده اهميتلي رولو اولموشوذ. بو بويوك اينسان بوتون سياسي، ايجتيماعي چاليشمالاري ايله ياناشي جهالت و سفالت ايچريسينده بوغولموش ميلتين گرچك (حقيقي) قورتولوشونو(آزادليغيني) بيليك و علمده گوروردو. اونون علمه اولان باخيشي گرچكدن (حقيقتا) ديقته لاييقدير: « ديه رلي بيركيتاب بير فرد يا بير ميلتين دونياسني دييشيره بيلر» او دئييردي. او بويوك اينام (ايمان) و سارسيلماز (نستوه) ايراده ايله نادانليغين حاكيم كسيلدييي بير دوورده يئكانات ماحالي نين آشاغي يئكن، يوخاري يئكن ، سدي و باشقا كندلرينده « نوريه» آدلي مكتبلريني آچير و آغير مشقتله اونلاري تجهيز ائديردي. چوخ تاسوفله 1296- جي ايلده آچيلان بو مكتبلري چوخ كئچمه دن قارانليق سئور ارتجاع اللري ايله باغلانيرلار. واختي ايله بو آجيناجاقليو نيسگيللي دورومو گورن داهي ميرزه نوراله خان اوز زاواللي يورد داشلارينا « من سيلاحلادئييل، اينسانلارين قلم و علمه اوز طالعلرينه حاكيم اولماسيني ايسته ييرديم» دئميشدير.
1319 ه. ش ايلينده سوزو گئدن مكتبلرين يئنيدن آچيليشي (افتتاح) ايله ميرزه نوراله خان يكاني سئوينسه ده. آرتيق اونون سئودييي اينسانلار 20 ايلدن آرتيق علم كروانيندان اوزاق دوشموشلر بونونلا بئله اسكي (قديم) آرزيلاريندان بيريسي نين گرچكلشديييني گورن ميرزه نوراله خان شن حيات و دئموكراتيك اينسان و جمعيتين يارانماسي اوچون يورولمادان چاليشيردي او اورمودا 1325 جي ايلين آذر آيي نين سازاقلي بيرگونونده اولوم آياغيناگئدركن ده اور اينساني ايستكلريندن دونمه ميشدير.
هر بير وارليغين الده ائديلمه سي نه قدر اونمليديرسه، انون قورونوب و بويا – باشا چاتديريلماسي دا اهميتيليدير. يئكانات ماحاليندا اوزلليكله (مخصوصا )آشاغي يئكنده مكتبلرين اوزون عومور سوروب و زامان – زامان بهره وئرمه سي بير چوخ بويوك عاليم اينسانلارين امه يي و قايغيسي نتيجه سينده مومكون اولموشدور. بو آرادارحمتليك حاج عسگرآقا مظفري و حورمتلي حاج ميراسمعلي صفري نين گوسترديكلري چابالار(تلاش) اوزل(خاص) اولاراق خاطيرلانماليدير. اونلار ايللربويو يورولمادان علم تحصيلي نين باشقا ايشلردن داها اونملي (اهميتلي) اولدوغونو كند عاييله لرينه و ورغولاييب و اوشاقلاري مكتبه جذب ائتميشلر. يوزلردونه (دفعه) شيليتاقليق ائديب مكتبدن قاچاق اوشاقلار اونلارين ايصراري ايله يئنيدن مكتبده حاضير اولوب، ساوادلانيب و علمه دولموشلار. همين عاليملريميزين فداكارليق و چاليشمالاري نتيجه سينده يوزلرجه عاليم اينسانيميز يئتيشميشدير اولو تانريدان حاج عسگرآقا مظفري يه رحمت ديله يير و حورمتلي حاج ميراسمعلي صفري يه عومور و جان ساغليغي آرزي ائديريك.
دکتر فردین قریشی
در تجليل از كارگزاران نوسازي فرهنگ:
هنگاميكه يك جامعه گام در مسير نوسازي مي گذارد، ظاهر و باطن آن به تدريج دگرگون مي شود و ساختارهاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي فرهنگي آن رفته رفته، تازه تر، كارمدتر و سودمندتر مي شوند. در عين حالا بايد دانست كه نوسازي روش واحدي ندارد و يك جامعه را با روشهاي مختلف مي توان در مسير نوشيدن پيش برد. مثلا روش نوسازي فرانسه با روش نوسازي روسيه متفاوت بوده است و روش اين دو با روش آلمان و ايتاليا بسيار متفاوت است. اما نكته اينجاست كه هر چند اين روشها با هم متفاوتند اما وجوه مشتركي نيز دارند و يكي از اين وجوه مشترك، تاكيد همه اين روشها، بر ضرورت گسترش عقلانيت فرهنگي و لوازم گسترش علم به معناي جديد ان است. در حقيقت غلبه بر عقايد خرافي و بسط علوم جديد از جمله پايه هاي اساسي تمامي روشهاي نوسازي است و تمامي افرادي كه دل درگرو پيشرفت ترقي و توسعه جوامع انساني دارند، گسترش دانش جديد و توسعه آموزش به سبك نوين آن را از جمله با ارزش ترين اقداماتي مي دانند كه انجام آن براي رهايي آدميان از زندان واپس ماندگي و عقب افتادگي ضرورت حياتي دارد. به اين ترتيب مي توان گفت آنان كه در مسير توسعه دانش جديد و بسط عقلانيت در جامعه گام نهاده اند افرادي هستند كه ارزشمندترين مسير اصلاح جامعه را برگزيده اند و اسنانهاي حق شناس جامعه ارش خدمت آنان را هيچگاه فراموش نخواهند كرد. معلم بزرگوارما، جناب آقاي حاج ميراسمعلي صفري نيز از جمله بزرگان همين عرصه است. ايشان از جمله افرادي در ميهن ما براي پايه گذاري مدارس جديد خون دلها خورده اند از جمله بزرگاني است كه براي گسترش علوم نوين و ترويج سبك جديد آموزش زحمات طاقت فرسا كشيده اند و از جمله انسانهاي فرهيخته اي است كه براي بسط عقلانيت فرهنگي در جامعه، طعنه ها، زخم زبانها و درشتي هاي دردناك بسياري به جان خريده اند.
حاج ميراسمعلي صفري بيانگذار مدرسه راهنمائي و مهمتر از آن مدرسه ابتدائي دخترانه در روستاي يكانكهريز از توابع مرند در آذربايجان شرقي است. زحماتي كه او در اين راه كشيده است، او را چهره اي به ياد ماندني مي سازد. براي تاسيس مدرسه راهنمايي نه از جانب دولت حمايت مي شده است و آنچنان از جانب مردم چرا كه دولت اعزام معلم به اين روستا را به خاطر كم بودن تعداد دانش آموزان قابل پذيرش نمي دانسه است و اكثر مردم بخاطر كاري كه از كودكان در زمينه كشاورزي و يا دامداري انتظار داشتند حاضر به فرستادن بچه هاي خود به مدرسه نبوده اند. اين مرد بزرگ براي غلبه بر اين دو مشكل از يك سو به مرند مي رفت و با معلمان داوطلب صحبت مي كرد تا انها عصرها به سروتاي ما بيايند و تدريس كنند و شبها را به خاطر نبود وسايل نقليه در خانه شخصي وي مهمان باشند و از سوي ديگر اهالي روستا را راضي مي كرده است كه اكر صبح ها از بچه ها كار مي كشند، حداقل عصرها و شبها آنها را براي تحصيل دانش روانه مدرسه كنند.
اما چنانكه اشاره شد كار او براي تاسيس مدرسه دخترانه در يك محيط سنتي دشوارتر و به همين لحاظ تحسين برانگيزتر است. او خود تعريف مي كند كه هر چه براي اهالي دليل و برهان اقامه مي كرده است كه تحصيل دختران امري ضروري و بسيار مطلوب است آنها تن به اين كار نمي دادند. حتي او براي اينكه بتواند عملا گفته خويش را ثلبت كند و جو منفي موجود را در هم شكند، دختران خويش را پيشگام تحصيل مي سازد، اما آنچه نصيب او مي شود، مشتي طعنه و كنايه بوده است. اما عشق او به پيشرفت و آبادي جاي جاي ميهن و عزم راسخ او براي همگام ساختن زادگاهش با قافله تمدن، از او مردي ساخته است كه با اين ناملايمات، از ميدان بدر نمي رود او روش ديگري انتخاب مي كند كه بسيار شنديني و درس آموز است. به سمت چشمه اي مي رود كه جمع زيادي از زنان يكانكهريز در آنجا حاضر بوده اند. خطاب به آنها از يك موضع جدلي و با تكيه بر منطق خودشان، سخناني آميخته با طنز ولي در عين حال بسيار موثر به اين مضمون مي گويد كه خانمهاي محترم، من قادر به اقناع شوهران شما براي تحصيل دخترانتان نشدم. ولي باري شما بايد نكته اي بگويم. پسر بچه ها امروز درس مي خوانند و فردا دكتر و مهندس خواهند شد. در حاليكه دختران شما بيسواد مانده اند آيا اين پسرهاي تحصيل كرده با دختران بيسواد شما ازدواج خواهند كرد؟ دختران شما با روشي كه شوهران شما در پيش گرفته اند، در خانه هايتان ماندگار خواهند بود.
با همين چند جمله او فردا بيش از 100 دختر در مدرسه ثبت نام مي كنند و اين مرد بزرگ با همين تدبير توانسته است نهالي را بكارد كه امروز به درختي تناور تبديل شده و چندين هزار دختر تحصيل كرده و دهها دختر داراي درجات بالاي دانشگاهي را براي جامعه ما هديه كرده است.
به نظر مي رسد آنچه به معلم بزرگوار ما انگيزه مي داده است، آگاهي به اين نكته بوده است كه سعدت ما در گرو دانايي است و پديد آمدن روزنه هاي اميد در اين عرصه تحمل رنج ها و مرارت ها را بر او آسان مي ساخته است. بنده خود شاهد بوده ام كه وقتي فردي از روستاي ما در دانشگاه پذيرفته مي شد، چقدر اين مرد روشن بين مسور و شادمان مي گشت و امروز بر ماست كه قدر وي را بشناسيم و مقام و منزلتش را پاس بداريم.
براي تصور عظمت كار او كافي است وضعيت يك روستاي ايراني شصت سال پيش از اين را مجسم كنيم تصلب سنت هاي نامعقول زندگي معيشتي، فقر، ظلم و ستم هاي اجتماعي و پايين بودن سطح آگاهي از شاخص هاي طاصلي اين جامعه است اگر اين سوال را بتوان طرح كرد كه در چنين جامعه اي بهترين كاري كه يك انسان اصلاح گر مي تواند به انجام رساند چيست؟ مطمئنا پاسخ همان كاري كرد كه در چنين جامعه اي بهترين كاري كه يك انسان اصلاح گر مي تواند به انجام رساند چيست؟ مطمئنا پاسخ همان كاري است كه معلم ما كرده است معلم ما كاري كرده است كه همانگونه كه در ابتداي اين گفتار آمد همه روشهاي نوسازي بر ضرورت انجام آن پاي فشرده است و اين است كه بعد از شصت سال هنوز كار او بهترين و ارزشمندترين و در عين حال با عظمت ترين كار ممكن تلقي مي شود.
من به عنوان يكي از آخرين دانش آموزاني كه قبل از بازنشسته شدن ايشان توفيق تلمذ مستقيم از حضور پر بركتش را يافتم، از گفتن، شنيدن، خواندن و نوشتن درباره او انرژي مي گيرم و خداوند بزرگ را شكر مي گذارم كه فرصتي خواهم ساخت تا در برابر اين استاد بزرگوار عشق و پايمردي با اين چند جمله نارسا و هر چند به قدر ناچيز اداي دين كنم از خداوند متعال سعادت و حسن عاقبت او را آرزومندم.
پرویز یکانی زارعباهار فصلي داغلار لاله اچاندا گول سونبـــــــــــول آختـارسان يكاناتدادير
يال،ياماجلار آل ياشيلا باتاندا سوســـــــــــــن گول آختارسان يكانا تدادير
شعیر : میر هدایت حاصارلی
بوتون اؤلكه سئوه ر،چاليشقان،غئيرتلي،و همتلي يئكانات اهلي نين برابرينده باش اييب،آلقيشلار دئييره م يئكه نليرين شرف دو غور ماسي،اوغورقازانماسي و شرفلي آدلاري تاريخده ثبت اواونماسي دونن بوگونون ايشي يوخ اولسون كي،تاريخ بويو داشاديقلاري تاريخسل وظيفه لرين حاصيلي دير.صفويلر دؤورو قيزيل باشلار بؤركو باشلارينا قوياراق ،اونون آل بوياسيني وطن يولوندا و آزادليقاوغروندا تؤكولن آل قانلارينا تمثيل ائتديلر.اردبيلده،چالديراندا،خويدا،سالماسدا،اورميه ده،تبريز ده،و اؤلكه نين باشقا استرانئژيك يئرلرينده قوچاقليقلاريني ان گؤزه ل فورمادا گؤستره رك و قيزيل قانلارينا بيله شره ك،وطنه،يئكانات و يئكانات اهلينه ابدي اولاراق شرف و باش اوجاليق قازانيب،آدلاريني اؤلكه و آذربايجان تاريخينده ثبت ائتديرديلر يئكه نلبلرين وطنين چئشيدلي يئرلرينده اولان كوتله وي قبيرلري بوايره لي سوروگوموز ادعايا فخريارادان بير سنددير.
دئمه لي ييك كي،يئكه نلير يالنيز تاريخسل و سياسال باخيمدان يوكبلكه ده اقتصاد و تصروفاتا باغلي اولان ساحه لرده ده بوتون اؤلكه ده اؤزه لليكه آذربايجاندا اوستون دوروما ماليك ديرلر ائله كي يئكه نين قالي تاجيرلري دونيا سويه سينده آدليمتاجيرلردن ساييلير لار خصوصيله خوي و اورمو ويلايتلرينده يئكه نليلرين چو خو شهلر آرا ها بئله توركيه ، آذربايجان و عراق رئسپوبليكالاريننين ايخراجات و ايدخالات ساحله لرينده ده يرلي رول اؤينا يير لار ، نئجه كي اورمودا يئكه بازاري ديلير ازبري دير .
فديم دؤرلردن بري يئكه نليلر مذهب سل و خير خوا هليقلا روحيه لري ها مي نين ديل از بري اولمو شدور. مدني ساحه سينده يئكه نليلر آذربايجان خاقينا اؤرنك اولموش بير خلق دير. يئكه نليلرين اورمو و تبريز ويلايتلرينده حوره به جوره يار ديم لا شما صانديقلاري بوسؤزون ثوبوتودور.
يئكانات رايونو تاريخ سوره سينده چوخلو قوشون كشليك و چير پيشما لارين شاهيدي اولموش و يئكه نليلر تاريخ بو يو آزاد يخواهليق روحيه سيله اجتماعي جونبوش لر و مباريزه لرين – اوجومله دن مشر.طه انقلابي،شيخ محمد خياواني،نهضتي،محمد تقي خان پسيان و ابوالقاسم لاهوتي و…….حركتلر ينين – اشتراكچيسي اولاراق آزاد ليقدان مودافعيه ائتميشلر.مشروطه نهضتينده مؤجاهيدلره حياتي ارزشياولان خوي،مرند و جولفا شهر لريني آزاد ائديب،تبريز- مرند و جولفا يوللاريني دئسپوتيزم قووه لرينين اليندن آلماقلا، مشروطه حركتي نيناوغلور قازانماسيندا ده يرلي رول ايفا ائتميشلر.انقلاب اسلامي دؤورونده خوي و لايتينين ايلك كميته سي يئكه سي يئكه نلير طرفيندن قورولدو.
يوكسك دوشونجه لي يئكه نليردن بيري ده بو ديارين جانفيشان و گؤركملي اؤيره تمني اولان و اونون آدينا آغيرلاما و منت دارليق قورولتايي قورولان((حاجي مير اسمعلي صفري))جنابلاري دير بو دويوق و فداكار اؤيره تمنه باش ايه ره ك اؤلكه ميزين سويچو سوندن ايلهام آلاراق بويوكسك و قوجامان معليمه سؤزوم بودور:
تانيتدين((اوجاغين))تانيتيدين((كؤزون)) تانیتدين((کولتورون)) تانيتدين((سؤزون)) تانيتيدن ((اؤلكه سين، تانيتيدن((اؤزون)) ميللت درسي وئردين سن اوشاقلار
قونداردين باشينا قوچاقليق بؤركو حاق اوسته سايمادي او قورخو ، اور كو
آسلان تك يئريدي اولمادي تولكو صوولت درسي وئردين سن اوشاقلارا
زور دئيه ن كيمسه ني زوردان سالماغا اومود وئردين ظفر سازين چالماغا
آزادليق وئريلمز اونو آلماغا جورأت درسي وئردين سن اوشاقلارا
بوتون اينسان اوغلون ، بير عضو ساندي هامي نين درديني اؤز دردي آندي
هر هاردا مظلوم وار حالينا ياندي رحمت درسي وئردين سن اوشاقلارا
آدام ائولادينين بير اوالماسينا ظولماتين يئرينده نور اولماسينا
اللشدين هامينين بير اولماسينا قووه ت درسي وئردين سن اوشاقلارا
دئمه لييم كي تام نجابت له ان اييي ماياسي اولان اوشاقلاريني،اؤلكه ميزين گله جگيني تملداشليق ائده نلريني بيز اؤيره تمنلره تاپيشيران بير اولوس،ايكرامالليق خيدمته حاقلي و جانفشانليغا شاياندير.بيز اؤيره تمنلره بوميللتين ده يرلي بالا لاري ايچون ، سئوگي ،دوشونجه و اردم رمزينه چئوريلمك گره كدير. دوغروسوكي، معليم نور حقدن بير نيشاندير اي بو يوك معليم و اي صفري جنابلاري:بير الينده كتاب بير الينده قلم سعـــــادت دنياسيـــــــــــن سن آختاريرسان
قلمين سيلاحين ، كيتابين بيليم جهالت حاصارين اونلــــــا يـــــــــاريرسان
ايگيد پرور يئكن تور پاغينين بسله ديگي موباريز و قهرمانلار يندان بيري ده حؤرمتلي عميم،آدي اؤلمز ميرزه نوراله خان يئكاني دير.او1256 نجي گو.نش ايلده ((يئكه ن )) ده آنادان اولدو او ((اسكي كند))لي مهر علي سولطان نوه سي و اغا علي بيگين اوغلوايدي، او ، كند ليگينه گووه نره ك ، شرفله اؤزدوغما يئري ائلان يئكه ن و يئكه نليلري خاطير لاياردي و ائله بو اوزدن 1309 گ، ايلينده سيجيل آلاركن،سؤي آديني (0يكاني زلراع))سئچدي و بو اونون اكينچيليك و يئكه نه اوجسوز بو جاقسيز ماراغيندان سئريردي.
ميرزه نور اله خان، بير مدت اكينچيليكدن سو.نرا خاريجه مسافرت ائدليب اوزمان ايران دئسپوتيز مينه قارشي((اجتماعيون،عاميون))فيرقه سينين يارنماسيندا عاميل او لور. دوقتور سلام اله جاويدينم يازديغي اساسا اونون بو فيرقه دن قصدي ، اؤلكه سينين اورتا عصرلر دورمونو پوزماق ايدي اوبو فيرقه ده نهايت درجه ده گئريچيليك و دئسپو تيزم عليه ينه موباريزه آپارير تئزار حوكومتي طرفيندن حبسه آتيلير حبسدن آتيلير حبسدن خلاص اولدودا ((اجتماعيون و عامويون ))طرفيندن((خوي))ويلايتينن استبداد اليندن آزاد ائتمگه مامور اولور سيد احمد كسروي اؤز ((تاريخ مشروطه ايران))آدلي اثرينده،ميرزعه نور اله خاني((خوي شهري نين فاتحي))آدلانديرير.نصرت اله فتحي اؤز ((همرزم ستار خان))آدلي اثرينده يازير: ائله بو آدام)ميرزا نو ر اله خان)چوخ آز سايلي آداملا،آذربايجان جولفاسيندا تئرازين سئل تك يوروش گتيره ن اوردوسو نون قاباغين آلير و آذربايجان ايلت درنگيندن بوراخيليش ايذني چاتمايينجا اونلارين وطنه سوخولماسينا مانع اولور))ائلهخويون فتحيندن سونرا ، خوي انقلاب اوجاقلارينين بيري اولور و تبريز دن سونرا مشروطه نهضتينده و اونون اوغور تازانما يولوندا بيرينجي رولو اوينايير ميرزه نور اله خان يئنه تئزار حوكومتي و ايران استبداد چيلار فشلري اثرينده استانبولا كؤچمك مجبورتينده اولور.اورادا وطنه خدمت ايچون پليس مدرسه سينه گيرير .و تحصيليني اكمال ائديب بيرينجي بين الخلق محاربه سينده اشتراك ائدير بوندان سونراتهران حكومتي طرفيندن تبريز نظميه سينه مامور اولور ائله بوزمان دوغولدوغو يئر يئكه محالينين اهاليسينهي سواد لاندير ماق ايچون اوز خرجيله نئچه مدرسه آچيربو اونون آيدينليق و ضيالي ليغينا گؤزه ل بير ثوبوتدور.
رضا خانين ديكتاتور لو غو زامان دؤنه لر آزادليق سءوه رليك جورمو ايله دو تولور هابئله اوبولقاسم لاهئتي اولاييندا مدرسه ((نوريه لر))باغلانيلير.
آدي اؤلمز نور اله خان ((دونيادا اره نلرتك ياشادي و دونياني اره نلرتك ويداع قيلدي))1320 نجي ايلين ائل قووان ((شهريور))آييندان سونرا بيردا ها آزادليق سئوه ر حركتلره قاريشير و سون زامانلاردا آذربايجان دئموكرات پارتياسينين عضوي اولور آذربايجان ميللي مجلسي تشكيل تاپان زامان،خوي اهاليسي طرفيندن وكيل سئچيلير و ميللي حؤكومت طرفيندن آغير وظيفه لر عهده سينه قويولور و بو حؤكومتين داخيله ناظير معاون ليگيله اؤز وطنينه خدمت ائتمه گه مشغول اولور.
ميرزه نور اله خان حريت و سزبست ليك ،بير ليك و قاداشليق و فدراتيو حوكومتين وورغونو ايدي اونون تام دوشونجه سي خايقينا خدمت ائتمك ايدي اوبئله دئيه رميش كي ((عومرومون ان اييي آنلاري اوزاماندا ديركي ،خلقيمين چتين ليكلريندن دو گون آچميش اولام)).
جورأتله دئمك اولاركي ، او، ايگير مينجي عصرين بير ينجي ياريسيندا بو تون آزاديخواه جونبوشلري او جومله دن: مشروطه انقلابي،شيخ محمد خيايباني،نهضتي،محمد تقي خان پسيان قيامي ،ابوالقاسم لاهوتي حركتي و 1324 نجي ايلين آزادليق جونبوشلرينده ان آكتيو سيمالاردان بيري اولموشدور. او بو تون ياشاميني خاقي نين آزاد ليقي و بو تون زحمت سئوه ركوتله لرين موتلوغونا حصرائتميشدي ائله بو سببدن هر زامان قدر بيلن ومنت دار اؤلكه داشلارينين اوره گينده ديري قاليب و يقين كي، ابدي ائلاراق ديري ده قالا جاقدير. اولاسي دئييل كي يئكانات و يئكه ن اهليندن سؤز گئديله ميرزه نور اله خانين آدي آپاريلمايا ائله بودا اونون كوتله وي پايگاهيندان سؤزآچير
آذربايجان دئموكرات فيرقه سينين ايلك قورولتايي آچماق شرفي ميرزع نور اله خانا قسمت او لور.
ائله او زمان كي دئموكرات فيرقه سي بير سئيرا فاكتلار اثرينده داغيلماغا اوز قويور شوروي حو كومت باشچيلاري ظرفيندن دؤنه لر نور اله خانا و عائله سينه سيغينما ،بارينما تكليف اولور. لاكين نور اله خان هر دفعه تام آجيق ليقلا بو تكليفلري رد ائده رك دئيير: ((خيانت صاحابي قاجار،من اؤلكه مي و خالقيمي سئومكدن باشقا،اونلارين باش اوجاليغيندان با شقا نه دوشونموشم نه آدديم آتميشام. بو اوزون نه قورخوم وار و نه قاچارام،وطنداشلاريمين الينده اؤلمه گي سيزه سيغينمادان شرفلي و اوستون گؤرورم.
پهلوي قادور لاري ميرزه نور اله خاني اعدام آياغيننا آپاراركن حتتا دابانلارينا چالينان ميخلارين يئريندن قانين آخماسي دا او نون اينانجلاريندا و پولادي ايراده سينده سارسينتي يارادا بيلمه ميشدي. آدي اؤلمز ميرزه نور اله خان مو بارك ايسلام دينينه دوز گون اينجلارلا ياناشي خرافات م موهوماتچيليغين باري شماز دوشماني اولوب،دوز گونلوگ وفادارليق،وطن سئوده رليك، خلق سئوده نليك و بوكيمي اوستون سجيه لره ماليك اولان بير كيمسه ايدي او اكينچيليك، آودانليق،كولتوره ل،ساغلا مليق ، سو سايل و عدالت پرور ليك ، قوللو قچولوق((بهرهء مالكانه))آزالتماق،خرمن رسملرين پوزماق و رفورم كيمي ساحه لرده هابئله دوز گون اخلاقسل ده ير لريني خوي ، مرند، تبريز، و اروميه كيمي يئرلرده يايمادا اؤنملي وده يرلي تشببوسلارين ايفا چيسي اولدو.
مرندلي شجاع نظام لادؤيوش و زنوز و فتح ائتمك ، شكر يازي و شرفخانا دؤيوشلري، اسماعيل آغا سيميتقو ايله ووروشما ، بير سيرا روسلارا قارشي پارتيز انچيليق ايشلري او اؤلمزين دويوش ساواشلاريندان عنوان ائتمك اولار.روحو شاد، آدي اؤلمز،يولو گئده رلي اولسون.
دوقتور صمد سرداری نیااين وجيزه به مناسبت تجليل و تقدير از زحمات و خدمات گرانقدر مردي به رشته ءتحرير در آمده است كه مظهر صفا،صداقت،ايثار،دانش دوستي و معارف پروري است.اين رجل غيرتمند،عمري با شرف زندگي كردهو هميشه مثل چراغي ،روشني بخش زادگاهش و دلهاي دوستدارنش بوده است.
"سوختم تا گرم شد هنگامهءدلها زمن بر جهان بــخشودم و بر خود نبخشودم چو شـــمع
اين كه دارم مي زنم بر آب و آتش خويش را روشنــي در كار مردم بود مقصودم چو شــــمع"
حاجي مير اسمعلي صفري كه يكي از طلايه داران فرهنگ معاصر آذربايجانش بايد ناميد، در منطقه اي از سرزمين آذربايجان ديده بر هستي گشوده و پرورده شده كه مردمان اين مرزو بوم، در طول تاريخ، به غيرت و مردانگي، ظلم ستيزي و مبارزه با بيگانگان شهرت هستند.
يكه سواران غيور يكانات،در غصر صفويه در پيكار هاي ايران و عثماني و در دوران قاجاريه در جنگهاي ايران و روس تهور و شجاعت خود را نشان داداه ند.
محمد سعيد اردو بادي،نويسندهءرمان معروف تاريخي((تبريز مه آلود)) كه در دوران مشروطيت به عنوان خبرنگار جرايدآن سوي ارس به تبريز آمده بود ، هنگام عزيزمت به اين شهر،در راه جلفا به تبريز،براي مصون ماندن از دستبرد راهزنان،سوار درشكهءيكي از سادات يكانات به نام (نوروز)شده بود. وي مي نويسد:((طايفه سيدهاي يكان،خيلي قد بلند و خيلي ه قوي هيكل هستند.شهرت آنان ،بيشتر از اين جهت هست كه در قشون ايران اغلب وظيفه((توپچيگيري))را به عهده دارند او اظاف مي كند)) (كرايهءرفتن با درشكه چي هاي اهل يكان با سايرين فرق زيادي داشته همه سعي داشتند با درشكه چي هاي اهل يكان مسافرت كنند….ساير درشكه چي ها با چهل تومان كرايه به تبريز مي رفتند،ولي من پنجاه تومان پيشكي داده بودم.
ولي انقلاب مشروصه برهه اي است كه يكانيان درآن نهضت مردمي گرد آفريده اند.مجاهدين اين ديار،نه تنها در آزاد سازي شهرهاي خوي،مرندو جلفا جانفشاني ها نموده اند،بلكه در باز كردن راه جلفا – تبريز كه براي آزادي خواهان حياتي بود نقش اساسي بازي كرده اند . پس از اشغال آذربايجان از سوي نيروهاي مصلح روسيه تزاري و مهاجرت اغلب مجاهدين تبريز با صلاحدبد زنده ياد ثقه الاسلام تبريزي به سرزمين عثماني ، مجاهدين يكانات با آغاز جنگ هاي چريكي ، اشغال گران را به ستوه آورده اند.
تاريخ نگاران مشروطيت،جانبازي ها و مجاهدات يكانيان را در راه آزادي و مبارزه با استبداد ستوده اند.از جمله احمد كسروي مي نويسد((در پيشرفت كار مشروطه در آذربايجان ،يكانيان به ويژه اين جند تن رنج بسيلر بردا هند و هموراه بايد نامهايشان به نيكي ياد شوند))از اين نام اوران مي تونان به زنده يار نوراله خان يكاني فاتخ خوي ورهبر نهضت در اين منطقه اشاره كردو وي از جمله يلاني است كه در پيروزي انقلاب مشروطيت رل بس بزرگي بازي كرده است. از ديگر مردان شهير اين ديار اسماعيل يكاني،هادي خان،قوچ علي خان و دو برادر جوانش بخش علي خانوشير علي خان را مي توان نام برد . بخش علي خان اين جوان پاكباز كه با تهور و بي باكي كم نظيري روس هاي تزاري اشغالگر را با جنگهاي چريكي عمليات گريلائيش به ستوه آورده بود و دلاوري و قهرماني هاسيش كوراوغلو اين فرزند خلف و مبارز خلق آذربايجان را در ذهن ها تداعي مي كند.
مرحوم نصرت الله فتحي در كتاب با ارزش خود ((ديدار همرزمستارخان)) كه حاصل گفتگويش با بزرگ مرد يكانات ميرزا نور اله خان يكگانتي است در سال 1310 شمسي با وي انجام داداه است در رابطه با موقعيت سوق الجيشي اين منطقه و نقش دلاور مردان آنجا در انقلاب مشروطيت مي نويسد:
((داستان جن گهاي چريكي و حمل اسلحه مهمات براي مجاهدان تبريز از همين ولايت بود كه امروز چادر زده و زير آن نشسته ايم و معروف به يكانات است . هكذا مربوط به مناطف حول و حوش ان كه عبارت از جلفا و معابر ان تا برسد به علمدارو گرگر،اين حدود كه درپشت جبه قرار داشت در حكم شرياني بود كه خون را از قلب به ساير اعظاي بدن مي رسانيد اين منطقه جنگها و زدو خورد هاي بس مهمي به خود ديده و اسلحه و مهمات زيادي را از استانبول وقفقاز به تبريز رسانيده است كه شرح جزئيات ان كتاب جدا گانه لازم دارد اين كه منچريكي مي گويم بايد بدانيد كه در ردسيه ان را پارتيزاني مي گويند به هر حال اين راه را در نظر جنگجويان انقلاب مشروطه جنبه رشته حياتي به خود گرفته بود اگر قطع مي شد تمام كار ها معوق مي ماند))
پس از اشغال آذربايجان به دست سادات هاي روسيه تزاري ،مجاهدان يكانات ، چون همگي مردان رزمنده و غيوري بودند اين وضعيت ادباري پيش امده را نمي توانستند تحمل كنند. چرا كه ميديدند پس ازان همه تحمل مشقت خون دادن حاصل ان همه زحمت و مرارت به دست قزاقها ي دژخيم از بين رفت و اكنون خاك مي هنشان نيز به اشغال دشمن بي رحمي در امده كه حتي اجازه نمي دهد فرزندان اين اب و خاك در وطن خودشان زندگي بكنند لذا تنها راه چاره در ان مي بينند كهبا دست زدن به نبردهاي چريكي خواب راحت را از اشغال گران دردمنش سلب نمايند و نگذارند ان ها به راحتي در سرزمين آذربايجان گردن كسي بكنند.
چقدر شبيه هست قيام اين مردان رزمنده به خيزش خلق مبارز ويتنام چرا كه انها نيز جون سرزمين خود را از سوي امپرلايس هاي فرانسوي و امريكايي اشغال شده يافتند راهي جز عصيان بر عليه دشمن نيافتند و به همين علت هم ((يوپوهيو كن))شاعر ويتنامي گفته است:
روح من به سرزمين زادگاهم مي بالد
و حيات نهائي من وحشتناك
چقدر ترسناك است صداي بي وقفه نبرد پيكارگران
بنابر اين همه چيز هصيان است و هيچ چيز بها ندارد))
اشغال گران كه هميشه در راه خوي-سلماس در رفت و امد بودند و از اين راه اسلحه و مهمات حمل مي كردند اين مردان رزمنده در راه كمين كرده وه به نيروهاي دشمن حين عبور شبيخون مي زدند و در نتيجه افراد را كشته م منهزم مي كردند م محمولاتشان كه اغلب سلاح و جنگ افزار بود به يغما مي بردند تا دشمن اهنا را بر عليه هموطنانشان مورد استفاده قرار ندهد نور اله خان يكاني اين ابر مرد تاريخ معصر اذربايجان چون فرماندهي فتح خوي را بر عهده داشت به عنوان ((فاتح خوي))نيز شناخته شده است . اين رجل انقلابي در جنبش هاي خيابلاني كلنل محمد تقي خان پسيان و ابوالقاسم لاهوتي شركت داشت به محض اغارز قيام لاهوتي در تبريز ،ميرزا نور اله خان شجاعانه به ان مي پيوندد و پس از فرار لاهوتي دستگير و زنداني مي گردد و پس از حبس طو لاني مدت مأموران رضا خان از وي تعهد مي گيرند كه در محال يكانات سكونت كرده و ار انجا خارج نگردد.
او در اين سال ها با صبر و تدبير انقلابي هيچ فرصتي را براي خدمتت به مردم و روشنگري تو دها از دست نمي دهد و به كار هاي خير خواهانه خود ادامه ميده و در راه ازادي و پيشرفت فرهنگ مردم تلاش مي كند از جمله در رو ستا مدرسه تا سيس مرده و در اطراف زنوز چاي (اجي چاي)سد مي بندد و با اباد كردن اراظي ((شور اكند))انجا را ((نور اباد))يعني(روستاي كه نور اله اباد كرده است)نامگذاري كرده و رسما به ثبت مي رساند مجاهدات نور اله خان يكگاني در مبارزه با ستمگران و تلاش هاي خير خواهنه وي در با سواد كردن و آگاه ساختن رو ستا ئيان زادگاهش و عمران و ابادي منطقه يكانات او را چهره اي محبوب و آموزگار تا ثير گذار شناسانده بود به طوري كه اغلب جوانان اين خطه تحت تاثير شخصيت جذاب و دوست داشتني ان مرد تاريخ ساز قرار گرفته و سعي داشتند كارنامه افتخار افرين ان رجل خادم ملت را الگوي زندگي خود قرار بدهند از جمله ان جوانان حاج مير اسمعلي صفري است كه در طول زندگي پر بار خود را ه ان بزرگوار را بعه نيكي طي كرده و خدمات گرانقدر به اهالي يكانات نموده است كه مردم حق شناس اين ديار خوبان به پاس قد داني و سپاس گذاري از تلاش هاي بي شا ئبه اش روز جمعه 16 شهريور ماه سال 1384 شمسي مراسم بزرگداشتي در روستاي زاد گاه اين مرد خدمت گذار و معلم دلسوز برگزار مي كنند تا به ايندگان نشان بدهند كه اين مردم قدر شناس كه از شعور اجتماعي بالاي بر خوردارند چه سان قدر و قيمت خادمان مخلص خود را مي دانند و از تكريم و تجليل انان لحظه اي غفلت نمي كنند توان گفت خدمات اين مرد ني كو كاربه قدري ارج دار است تا روزي كه نام ميرزا نور اله خان ها زنده است نام مير اسمعلي صفري نيز فراموش نشدني است
استاد حاج میر اسمعلی صفری
مرند
باش بگويم به تو وصف مرند هــــــــــمچو بهشت است بســـــــي دلپسنـــد
همچو چراغي است به مرز وطن يافت نباشـــــــــــد بدلش در ختــــــــــن
هست ديارش هـمگي با صفا اهــــــــل دهاتش هــــــــــــــمگي با وفا
هست چو در بند شميران،پيام تيــــــــر و ا مرداد بود نيــــــــــل فام
كندوليجها همه عاليجناب عارف و فهميده و شهـــــــــــــــــــري مآب
انكه چنو جاي نديدست كس ديزجعليــــــــــــــــــــاي مرند است و بس
مادر عرفان مرند اندر اوست يكسره فرهنــــــــــگي و فرهنــــــــگ دوست
كشكسراي است بهشت مرند ميوه نو بر بدهد مثـــــــــــــل قنـــــــد
مردم آن مؤمن و هشيار پاك هسته بكارد ثمر ارد ز خــــــــــــــــــــاك
شهركي آباد چو باغ جنان راه اروپـــــــــــا گذرد از ميــــــــــان
اسوه به بازار بود میوه ها جـــــــمله گزيدست ولــــــــي پر بــــــها
برف سر كوه و بدان انار عمر زمستان كـــــــــــم و دائــــــــم بهار
رونق بازار خيارش رسد رونـــــــق گيلاس و كنـــــــــارش رســــــد
چون برسد قيسي و زوردآلو،به از دل بيننده گشايــــــــــــــــــد گـــره
دامن ميشو و گئچي قلعه سي هــــــــمچو بهشت مــــــــــنظره دارد بســي
تا كه به يامچي برسي هوش دار تا نشوي شامـــــــــــــــل ((بابا نه وار))
پاس ادب را كه نگهداشتی پاي به چشم هــــــــــــــمه بگذاشتـــــــی
در ده زنجيره رسد انگبين در سبــــــــــــــــــــلان نيست عسل اينچنين
نان يكا نات ز كاغذ سفيد مردم آن اســــــــــــــــــــت غيور و رشيد
صفحه تاريخ ورق زن ببين شهرت مردانهءاين ســــــــــــــــــــــرزمين
با دل و جان وارد ميدان شدند در ره مشروطهء ايـــــــــــــــران شــــدند
قوچعلي و بخشعلي و هادي خان حيدر عمـــــــــــــــــواغلي و نور اله خان
نيمه شبي قلعهءخوي را گشود جراتـــــــــــــــشان مردم ايران ستـــــود
رو سوي هرزند و جوانان ببين قوت سر پنجهءشيــــــــــــــــــــــران ببين
رشك جنان است بهار زنوز من كه چنان جـــــــــــــاي نديدم هـــــنوز
غبطه بر او مي برد اندر صفا رامســـــــــــــــــــــــر و بلعك و يالتا
هست بسرخي مثل اندر جهان سرخي سيـــــــــــــــــــب (قيزيل آلما)ي آن
كس چو زنوزي نبود هوشيار طالب علمند و پـــــــــــــــــــــي افتخار
هست به هر رشته جوانان او نا مور و نامبـــــــــــــر و نامــــــــجو
دختركانش همه زيباستند خوشگـــــــــــل و دلچسب و دلاراســــــــتند
روسوي گرگر و علمدار بين خربزه شـــــــــــــــــــهد شكردار بـــــين
رود ارس بين چو يكي اژدها تازه شده از قـــــــــــــــفس خود رهـــــا
پاي به زنجير،كف اندر دهان خيزد و لــــــــــــــــولد به شمال مغــــان
حمله به درياي خزر مي برد در دهنش نقـــــــــــــره و زر مــي بــــرد
اهل بناب است مباشر فشار در سر خرمــــــــن بزنندش چـــــــــــو كما
((بلبلي برگ گلي خوش رنگ در منقار داشت ونــــدر آن برگ نوا خوش ناله هاي زار داشت))
آن زبان حال بلبل بد ،لسان الغيب گفت بلبل من با گــــــــــل خود قدرت گفتار داشت
من به چشم خويش ديدم در يكانات مرند مادري بيمـــــــــار در بر،كودكي بيمار داشت
بچه در آغوش مادر دست و پا ميزد ولي من كه ميدانستم آن زن شوهــــــري نادار داشت
ني براي استراحت رخت خواب و پوششي ني به استعلاج آنها جيب او دينـــــــــار داشت
مادر بيچاره درد خود نبودش در نظر رو به فرزندش نمودو ضمن آن اظهــــــــار داشت
جان مادر بهر در مانت دوائي نيست كاش دولت ما بهر ديدن ديد ه اي بيــــــــدار داشت
كس نداند حال ما را جز يكاني در جهان اي خدا او هم ز وصف حال ما ها عـــــار داشت؟
انشالله نائل اولوب گلرم زيارت حج بيت اللهينـــــــــــــــــــــــا
ياديم دادي مني يولاسالاندا قوهـــــــــــــوم قارداش گوزي ياشلي قالاندا
سن دوزموردون آيريليغا،هيجرانا آيين اون دور ديیـــــــــــدي آيريلديق سيزدن
اون دوقوزدا گذاريتديك تبريزدن تهران كيمي شهر فــــــــــــــــــرح انگيزدن
اوتـــــــــــوب كيــرمانشاهي كئچديك اويانا
بير عرب قيزني گوردوم ناگهان ياپيشيپ زرهدن ايليــــــــــــــــــور فغان
حسين بيلر شيعه سينين قدريني هر ديلکي اولان آلاراجرينــــــــــــــــــــي
علي اكبرين اوپدوم قبريني حسرتلــــــــــــــــــه آغلارديم نوجا وانينا
واله اولور اوني گورنده انسان حيران قالير انســـــــــــــــــان بيله مكانا
نئجه كي بير قارلي داغدان يول آشماز ايمانـــــــــــــــلي كيشي لر سوزوندن قاشماز
حاجيلار شام تعريفي ياراشماز حاج اســــــــــــــمعلي، لعنت او خو شيطانا
نجابت اوشخصه سزاواردور كه مصيبت وقتــــــــــــــــــي برد باريدور
خانيملار رينب افتخاريدور اونــــــــــــــــو چون افتخارائده للراونا
اولدوزلار آلتيندان آخدي طياره قارينيندا يئــــــــــــر وئريب بوتون زواره
اودا خدمت ائدير پروردگاره توكــــــــــــــور حاجيـــــــلاري عربستانا
بالون گويده نريلدييب جوشاندا ساعت گئجه دورت ياريـــــــــــــــمي آشاندا
جده بندرينه ياخينلا شاندا بالون قوندي بير گئنيشليك ميـــــــــــــدانا
بيت الله الحرام خانه خدا اوردا برابـــــــــــــــــــردي شاهيله گدا
هامي بير اماما ائيلر اقتدا راز و نياز ايليـــــــــــــــــر حي سبحانا
مسجداحرامدا باخديم اطرافا گوردوم هامي حاضيــــــــــــــر اولوب طوافا
حجاج عمل نقدين وئرير صرافا راز و نياز ائديــــــــــــــــراو يارادانا
بيت الله ها حاجي گليب هرياندان هندوستان،پاكستاندان،ايرانـــــــــــــــدان
مصردن سوداننان،يمن،لبناندان عرب، عجم هامـــــــــــــــي دوروب يان يانا
آيين دوققوززوندا باغلاندي سورسات احرام اوتــــــــــــــدوك منزل اولدي عرفات
سحري مشعرده قيليندي صلات توقف ائيله ديك تــــــــــــــا گون چيخانا
گون كي چيخدي نورين سالدي دنيايه دوروب هامي يوللانديـــــــــــــــــلار منايه
مناني اوخشلاديم لام الف لايه اوردايـئتــــــــــــــدي داش آتيلدي شيطانا
ايستي دن بدنيم سيپيشدي بير آز جـــــــــــــــــده دن اوچماغا وئريلدي جواز
مينديك ،طياريه ائيله دي پرواز قافلــــــــــــــــه ميز يوز چووردي ايرانا
واجبات قوتاردي ايشلر اولدو صاف اهليـــــــــــــــــن شاد ايلمك دگلدور خلاف
منادن ايرانا ووردوخ تلگراف حجازدان من دئــــــــــــــــــديم سلام يكانا
يوردومون اوتگم ديلي سن شهريار باش اوجــــــــــــــــــا سندن وطنين شهريار
شاد اولاروحون سنين اي شهريار مثنـــــــــــــــــــــوي و قطعه،قصيده،غزل
جنت اعلاده يئرين شهريار شاد اولا رو حون سنيـــــــــــــــن شهريار
باخ نه گوزل سويله دي مرحوم بهار فخردي شرق عالمينــــــــــــــــــــه شهريار
چولغادي شرقي بو بويوك افتخار تبريــــــــــــــــــزيم اوغلوندي سنين شهريار
شاد او لاروحون سنين اي شهريار تبريزه ملانـــــــــــــــــــي چاغيردين قوناق
سعدي و فردوسي و حافظ اياق صوفـــــــــــــــــــــي و عارفلري بالاتفاق
محشرو غوغا ائله دين شهريار شاد اولاروحـــــــــــــــــون سنين اي شهريار
شمسه وورولموش سادا ملاي روم اينـــــــــــــدي اولوبدور سنه وورغون عموم
حيف وفاسيزدي بو دنياي شوم تورپاق آپاردي بدنيـــــــــــــــــن شهريار
شاد اولاروحون سنين اي شهريار اودلو سينه ندن داغا سالديــــــــــــن نفس
شمشك اولوب گويلره دوشدو اوسس پرده لر آچيلدي داغیلـــــــــــــــــدي قفس
داغي دانيشديردي ديلين شهريار شاداولا روحون سنيــــــــــــــــن اي شهريار
سنده اؤ لرسن؟نه بيليم شهريار شعريوه عاشیقدي ائليــــــــــــــــم شهريار
هي دئيير آغزيـمدا ديليم شهريار شهريار اي شهريار اي شهريار
شاد اولاروحون سنين اي شهريار
مختصری از تاریخ یکانات به قلم استاد حاج میراسمعلی صفری
بطوريكه از پيرمردان شنيده شده و از مدارك و قباله هاي قديمي مستفاد مي شود، اهالي يكانات از عشاير يكانلو كه در اوايل سلطنت صفويه در محل فعلي اسكان يافته بودند مي باشند و از اول سكونت خرده مالك بوده اند (گويا شاه اسماعيل صفوي به ميرقليج كه مقبره اش حالا در يكانكهريز واقع و جد سادات يكانكهريز محسوب و رئيس ايل يكانلو بوده است بخشيده و بقول آن روز طرخان نموده است) و در دوره سلطنت قاجاريه چندين بار فشار آورده اند كه به تيول مالكيت ماليكن و يا شاهزادگان درآورده اند ولي مردم مقاومت كرده و زير بار ذلت اربابيت نرفته اند كه اين جريان ها شرح مفصلي درباره يكانكهريز و يكانعليا و يكان سعدي دارد ( كه فعلا مجال آن نيست و انشاء اله بموقع و با مدارك و اسناد حوادث آن شرح داده خواهد شد.) يكانات مردم هوشيار و غيوري داشته و هميشه از زمان متاثر و در جريانات مملكت شركت كرده و شهداي بيشماري در راه دين و وطن داده است متاسفانه چندين بار محكوم قهر و غضب حكام جائر و جابر زمان واقع شده است. بزرگترين ضربه را در زمان فتحعلي شاه كه باعث از دست رفتن قسمت بزرگي از وطن ما شد، خورده است و جريان باين شرح است كه مرحوم نظرعلي خان مرندي رئيس فوج مرند كه اصلا از يكانكهريز و از اولاد مير قليج بوده و در جنگهاي قفقاز بفرماندهي عباس ميرزا شركت داشته و در ضمن جنگ، عباس ميرزا عقب نشيني مينمايد و نظر علي خان با فوج مرند در قلعه شوشا به محاصره سپاه روس مي افتد و نظر علي خان شهامت به خرج داده شبانه خود و قشون تحت فرماندهي خودش را نجات داده و خود را به نيروي اصلي مي رساند ولي عباس ميرزا در اثر سعايت رقيبان، شكست خود را بگردن نظر علي خان مي اندازد و او را مي كشد. ناسخ التواريخ قاجار كه با نظارت حكام آن زمان نوشته شده است نظر علي خان را محكوم به رشوه گيري از روسها مي نمايد در صورتيكه تاريخ مزبور مانند تاريخ پهلوي (ماموريت براي وطنم و غيره … ) تنها به قاضي رفته است و مدارك حقيقي برخلاف ناسخ التواريخ قاجار در نزد خانواده مافي ساكن قزوين كه در آن زمان حاكم ايروان بوده اند موجود است و صراحتا در يادداشت ها امده است كه نظر علي خان مرندي بي تقصير كشته شد.
نظر علي خان با علي مردان خان هرزندي صيغه اخوت خوانده بودند كه از آن زمان ورد زبان مردم هرزندان و يكانات است كه (يكانات و هرزندات فارداش) يعني دهستان يكانات و دهستان هرزندات برادرند و اين برادري هميشه در ميان افراد اين دو منطقه مخصوصا در غربت و مسافرت محسوس است و با كمي دقت معلوم مي شود كه چه اندازه به يكديگر مهربان وصميمي هستند لذا در نتيجه اين برادري مردم هرزندات و يكانات تمام اهالي شهرستان مرند بخونخواهي نظر علي خان قيام كرده و راه عبور لشكريان دولت را از مرند قطع مي كنند و در موقع عقب نشيني حرمخانه عباس ميرزا تا زنجان عشاير يكانلو با همراهي شقاقي ها حرمخانه را تعقيب و چندين بار از اثاثيه آنها تالان مي كنند در نتيجه پس از معاهده و صلحنامه شوم تركمانچاي و دادن هيجده شهرستان از سمت شمال رود ارس به روسها و گذاشتن مرز مشترك از رود ارس و فراغت از دشمن قوي عباس ميرزا به سركوبي اهالي مرند اقدام مي نمايد و تمامي شهر و روستاهاي مرند را تاراج و هر كه را يافتند يا كشته و يا اسر مي كنند مخصوصا مردم يكانات و هرزندات كاملا تاراج مي شوند. در اثر اين چپاول و بتاراج رفتن اغنام و احشام مراتع يكانات بدون چرا مانده و قسمت بيشتري از ييلاق يكانات در آن زمان بوسيله دهات مجاور تجاوز و تصاحب شده و از دست مردم يكانات بيرون رفت.
میرزا نورالله خان یکانی 
بعد از تهيه احشام كه در حدود سي سال فاصله پيدا كرد، نتوانسته اند دوباره املاك تجاوز شده را بدست آورند. بطوريكه قبلا گفته شد منطقه يكانات مردم هوشيار و غيوري داشته و هميشه از حوادث زمان متاثر و در دفاع از دين و مملكت شركت داشته شهيدان زيادي داده اند در انقلاب مشروطه سهم بزرگي داشته و قهرمانان ارزنده از يكانات اظهار وجود كرده اند شاعر مي گويد:
چنان چونكه تاريخ باشد گواه يكاني جوانـــــــــــــــــــان مشروطه خواه
چسان عرصه بر روس كردند تنگ بسی بود چون بــــــــــــــــخشعلي پيش جنگ
چو بر سوي دشمن زدي تك سوار هزيـــــــــــــمت گرفتـــــــــي سپاه تزار
دريغا كه يك مرد مهمان فروش كه اغــــــــــــــواي ابليــــس را كرد گوش
سر سفره بگرفت بي ننگ و عار به روسان سپـــــــــــرد و زدنــــــدش بدار
شعر از : حاج میر اســــمعلی صفری
البته جريان قهرمانيهاي يكانيها و نام قهرمانان يكانات را تاريخ مشروطه مفصل نوشته (تا حدي) و براي روشن شدن مطلب بهتر است به آن تاريخ مراجعه شود( فقط از هاديخان نامي برده نشده است) فعلا مجال شرح آن نيست شنيده ام جناب سرهنگ مير هدايت حصاري فرزند برومند و نابغه يكانكهريز مشغول تحرير و تدوين تاريخ مفصل يكانات است اي كاش اين حوادث كه من عرض كردم بدست او رسيده باشد و در آن قيد فرمايند.
خوشبختانه در انقلاب اسلامي نيز اهالي يكانات سهم بزرگي داشته در تظاهرات قبل از پيروزي شركت داشتند و در موقع حكومت نظامي رژيم طاغوتي در سال 1357 چندين ماشين محموله نان به تبريز رسانده و تحويل آيت الله شهيد قاضي طباطبائي داده اند و هيچ يك از روستاها و شهرك هاي شهرستان مرند با اندازه يكانكهريز ( نسبت به جمعيت ) شهيد و جانباز ندارند.
بخش فرهنگ يكانات
اهالي يكانات همراه با ساير صفات ممتازه در ميان دهات منطقه از قديم الايام داراي سطح فرهنگي بالائي بوده بطوريكه در اوئل سلطنت منحوس پهلوي در حدود بيست نفر روحاني داشته داشته و با شروع دوران ضد دين و روحاني پهلوي مجبور به مهاجرت شده و با شروع دوران تجدد فرهنگ اخير و تبديل حكومت استدادي به مشروطه با كمك ميرزا نوراله خان از سران مشروطه كه يكاني الاصل بود پنج باب دبستان با اصول جديد در تاريخ 1296 شمسي در دهات يكانكهريز و يكانعليا و يكانسعدي و چايكسن و يئنگجه كرد افتتاح گرديد كه نصف حقوق معلمان را شخصيت نامبرده و نصف آنرا اولياي اطفال پرداخت مي كردند حتي در نظر بود كه جبار باغچه بان، فرهنگي مشهور و نابغه و موجد مدرسه كر و لال ها كه در آن وقت ساكن مرند بود به يكانات اعزام گردد و پس از دستگيري و زنداني شدن ميرزانوراله خان يكاني با تمام همكاري با مخالفان دولت وقت، مدارس مزبور بدون پشتيبان مانده پس از دو سال فعاليت منحل مي گردند.
در بالا بودن سطح فرهنگ مردم يكانكهريز يك دليل اينكه حتي مدرسه دخترانه اي وسيله يك نفر زن بنام ملاشيدا دائر بوده است و از شاگردان آن مدرسه يك نفر پير زن بنام مرحومه مشهدي خورشيد خانم قاري قرآن بوده است.
در سال 1311 شمسي يك باب دبستان غير رسمي يعني خصوصي بوسيله ريش سفيدان يكانكهريز ايجاد و يك نفر معلم با دستمزد (حق التدريس) هر يك نفر دانش آموز پنج ريال در ماه استخدام گرديد بعد از دبستان مزبور يك باب مدرسه ديگر بوسيله شخصي داير ولي ديري نپاييد و دبستان اول تا سال 1319 داير بود و در آن سال شاگردان خود را به دبستان دولتي جاماسب كه در يكانكهريز افتتاح شده بود تحويل داد و توسط يك نفر مدير و آموزگار دولتي كه حكم شان از تبريز بود اداره مي شد ( اداره آموزش و پرورش مرند حالت نمايندگي داشت و مرند بخشي از شهرستان تبريز بود و به شهرستان تبديل نشده بود) پس از فاجعه سوم شهريور 1320 كه كشور ايران بوسيله متفقين يعني دولت هاي شوروي و انگليس اشغال گرديد تمام امور فرهنگي همراه ساير شئون مملكت مختل و تا سال 1324 دو سه نفر مدير عوض گرديد بالاخره در آذرماه 1324 در اثر تيراندازي هوائي فدائيان فرقه دمكرات آذربايجان مدير مدرسه فراري گرديد.
سرانجام مدير مدرسه ملي سابق با تقاضاي عمومي مردم يكانهريز بوسيله حكومت ملي ان روز استخدام و مامور اداره دبستان گرديد و با برنامه فرهنگ آن روز يعني با كتابهاي تركي محلي شروع به تدريس گرديد.
پس از سقوط حكومت پيشه وري دوباره برنامه ها به فارسي تبديل و بوسيلهء همان مدير اداره گرديد تا سال 1332 كادر آموزش دبستان مزبور از سه نفر تجا.وز نمي كرد و تعداد دانش آموزان ما بين پنجاه تا صد نفر در نوسان بود و دبستان نيز چهار كلاسه بود و در يك خانه دو اطاقه اداره مي گرديد كه آن اطاقها هم يكي رو بشمال و ديگري اطاق تاريكي بود كه حتي در روز ها هم محتاج روشن كردن چراغ بودند. از سال 1332 مردم يكان كهريز با فروخته شدن محل دبستان بوسيلهء مالك خانه بفكر احداث دبستان جديد افتادند زيرا كه دولت وقت هيچگونه حاضر نبود اقدام به ايجاد ساختمان مدرسه در دهات نمايد.
تا سال 1334 محل دبستان مورد اختلاف اهالي بود و سرانجام در همان سال دبستان چهار كلاسه بوسيله خود ياري مردم آماده و دبستان دولتي جاماسب به محل جديد (عمار فعلي )نقل مكان و تحول و ترقي فرهنگي از آن سال شروع گرديد.در سال 1335 در اثر تقاضاي مكرر اهلي يكانكهريز داير به استقرار كلاس پنجم ابتدائي از اداره آموزش و پرورش مرند بخشنامه اي صادر گرديد كه اگر كادر موجود دبستان اداره كلاس پنجم را تقبل نمايد با افتتاح كلا س پنجم ابتدائي موافقت مي شود كادر دبستان بدون چشم داشتي قبول و كلاس پنجم افتتاح و در سال تحصيلي 1336-37 نيز كلاس ششم ابتدائي داير و در خرداد 1337 حوزه امتحانات نهائي در يكانكهريز براي كلاس ششم ابتدائي تشكيل گرديد و در سال تحصيلي 1336-37 دبستان دولتي خاقاني در يكان سعدي و در سال تحصيلي 1337-38 نيز دبستان دولتي ايرانشهر يكانعليا تأسيس شد و در سال 1339-40 در روستاي چايكسن دبستاني تأسيس شد و تا سال 1348 در رو ستاهاي شامقللو،مغللو،اصل كند و نورآباددبستان هاي سپاه دانش تشكيل ودبستان جاماسب يكانكهريز به مركز فرهنگي مانند تبديل گرديد.
و تا سال 1350 مردم يكانات بارها تقاضاي تشكيل دبيرستان كرده و جواب يأس شنيده بودند و يا شرايط گوناگوني پيش مي انداخته اند بالاخره مدارس متوسط بدو قسمت (راهنمايي تحصيلي و نظري) تبديل شد اولياي اطفال با همكاري فرهنگيان صميمي تصميم به تاسيس مدرسه راهنمايي تحصيلي گرفتند چون اداره آموزش و پرورش تاسيس مدرسه راهنمايي را مو كول بوجود ساختمان و تامين كادر آموزشي كرده بود- عليهذا مدير دبستان وقت با همكاري اولياي دانش آموزان اقدام به استخدام معلم روز مزد از معلمان با تجربه مدارس راهنمايي تحصيلي شهرستان مرند نمودند و دستمزد معلمان ، اياب و ذهاب و مخارج منزل به طور كلي هزينه مهمان ساليانه را تقبل نمودند ، دو سال بدين منوال تمام هزينه دستمزد معلمان راهنمايي را متحمل و در سال سوم فوق العاده تدريس كلاس سوم را تقبل نمودند و در سال هاي بعد يعني تا سال 1353 يكانكهريز داراي سه مدرسه يعني راهنمايي تحصيلي و دبستان پسرانه و يك دبستان دخترانه گرديد از سال 1354 به بعد اداره آموزش و پرورش تصميم به توسعه ساختمان هاي مدارس يكانكهريز و يكانعليا گرفت.
استادحاج ميراسمعلي صفري در سال 1300 شمسي در روستاي يكانكهريز از توابع مرند چشم به جهان گشود. پدرش كربلائي ميرحيدر به سفارش رادمرد بزرگ يكانات ميرزا نوراله خان يكاني كه از همان كودكي به تيزهوشي و استعداد ميراسمعلي كوچك پي برده بود به تحصيل وي همت گماشت او در سال 1311 دوره تحصيل ابتدائي را در كلاسهاي مرحوم حاج عشگرآقا مظفري آغاز و در سال 1318 براي ادامه تحصيل عازم شهر خوي مي شود حوادث شهريور سال 1320 و اشتغال كشور توسط قواي بيگانه وقفه اي در تحصيل وي ايجاد و در سال تحصيلي 22-1321 به تشويق مادر ادامه تحصيل داده و در خرداد سال 1323 با رتبه شاگرد اولي سوم دبيرستان را به پايان مي رساند و در شهريور همان سال تقاضاي ثبت نام در دانشسرا مقدماتي پسرانه تبريز را مي نمايد كه متاسفانه بعلت كبرسن موفق به ثبت نام نمي گردد.
فوت پدر در تابستان 1324 و وقايع آذربايجان در همان سال و لزوم تامين معيشت خانواده او را از محيط تحصيل دوره مي نمايد ولي مطالعات شخصي و علمي و ادبي او از ايشان فردي عالم و آگاه به رموز علم و دانش و شعر و ادبيات مي سازد و اشعار نغز و پر محتواي ايشان نشانگر نبوغ و ميزان دانش وي مي باشد.
در سال 1330 تقاضاي استخدام در آموزش و پرورش مرند را مي نمايد و آقاي عزيز دولت آبادي (درويش) كه رياست اموزش و پرورش مرند را به عهده داشت او را مامور تدريس در يكي از روستاهاي مرند مي نمايد و در سال تحصيلي بعد با تقاشاي خود به زادگاهش (روستاي يكانكهريز) منتقل و در سال 1335 به زيارت خانه خدا مشرف مي وشد در بازگشت از مكه معظمه در نجف به حضور آيت اله العظمي خوئي مشرف و اجازه مي خواهد با توجه به شرايط جاري آنروز آموزش و پرورش از شغلش استعفا دهد كه با مخالفت آيت اله مواجه شده و موظف مي وشد بجاي استعفا به مسائل مذهبي بپردازد تا جايگزين ايشان يك معلم غريزده نشود.
حاج آقا در تابستان تقاضاي اعزام از حوزه علميه قم نمود و اوقات فراغت دانش آموزان و اهالي عادي روستا را يا آموزش قرآن و مسائل مذهبي پر كرده و به ترويج مسائل شرعي مي پردازد.
با واگذاري مدريت مدرسه جاماسب از سال 1338 به ايشان حياتي نو در آموزش و پرورش كودكان منطقه آغاز و مشعلي كه با همت بزرگ مردي چون ميرزا نواله خان يكاني در منطقه يكانات روشن و سالها توسط حاج عشگرآقا مظفري حفظ شده بود با همت و فداكاري حاج ميراسمعلي صفري فروزان گشته كودكان از كوچه ها و مزارع جمع و در سر كلاسهاي درس حاضر مي شوند. تشكيل كلاسها اكابر (شبانه) براي آموزش بزرگسالان در سال 1338 از اقدامات موثر ديگر حاج آقا صفري است.
ايشان با توجه به استعدادهاي بالا در كودكا منطقه اقدام به تاسيس مدرسه دخترانه وسپس ايجاد دوره راهنمائي تحصيلي در يكانكهريز مي نمايد و در اوايل بمدت دو سال توسط معلميني با حقوق روزمره دوره راهنمائي را اداره و در مقابل كارشكني هاي اداري مقاومت مي كنند. حاصل عمر استاد صدها جوان تحصيل كرده يكاني مي باشد كه در حال حاضر در پست هاي مختلف كشوري در خدمت به نظام مقدس جمهوري اسلامي مشغول انجام وظيفه مي باشند.
تنها تعداد معليمن و دبيران دانش آموخته مدرسه جا ماست شاغل در آموزش و پرورش به بيش از 300 نفر بالغ مي گردد. استاد حاج ميراسمعلي صفري در سال 1360 بعد از سي سال فداكاري و تلاش صادقانه به افتخار بازنشستگي نائل امدند.
پوياترين وپاينده ترين جريان تاريخ جريان علم آموزي و نشر آن تعليم و تعلم است.
جريان تعليم و تعلم عمري به در ازاي تاريخ بشريت داشته و هيچگونه توقف و پسگردي در آن نبوده و نخواهد بود. و در واقع مثبت ترين و سازنده ترين جريان تاريخ بشريت است.
در تاريخ عمده ترين بار تلاش براي كاهش رنجهاي بشر و تفوق و تسلط او بر طبيعت و بهره گيري بهتر از آن و ايجاد رفاه و آسايش براي انسانها را جريان علم آموزي و دانش گستري به دوش گرفته است. بطوريكه در مسير تاريخ به همت آنان عنصر دانايي به جايي رسيده است كه در عصر حاضر به عنوان يكي از مولفه هاي اساسي و ركن ركين قدرت تعريف مي گردد. و اين نيست جز حاصل تلاش و مجاهدات رنجبار و خدمات انسانهايي كه دل در گرو دانايي و آرامش و آسايش بشريت داشته اند. انسانهايي كه پيشرفت جوامع را مديون تلاش و فداكاريهاي خويش در راه علم گستري ساخته اند.
حقيقتا ميراث فرهنگي، حاصل تلاش و كوشش انسانهاي بزرگي است كه با رنجهاي طاقت فرسا به علم گستري و زمينه سازي آن پرداخته و همه چيزشان را در اين راه بذل نموده اند و بخش مثبت و سازنده تاريخ را همين انسانهاي اثر گذار و جريان ساز سمت و سو بخشيده و موجب تلطيف و انساني تر شدن ساختارها گرديده اند.
وظيفه و تعهد انساني ما ايجاب مي كند كه در امر معرفي و شناساندن چهره انسانهايي كه به گسترش علم، خدماتي ارائه نموده اند نهايت سعي خود را بكار گيريم تا چهره آنان در تاريخ و حافظه ملت ها ماندگار بماند. هر چند خدمات و زحمات آنان خود منشا اثر بوده و آثارشان از آنها چهره ماندگار ساخته و خواهد ساخت ولي تشكر و تكريم از خادمان علم و دانش يك نوع فرهنگ سازي و توسعه فرهنگ قدرداني و قدرشناسي در جامعه و نوعي دعوت به خير و نيكي است يكي از سنت هاي حسنه اي كه طي سالهاي اخير در كشورمان رواج يافته برگزاري مراسم يادبود و يا بزرگداشت تاثيرگذاران و خادمان و نخبگان علمي و فرهنگي در مناطق مختلف كشور است كه اين امر موجب تشويق جوانان به تلاش در راستاي علم و دانش و اعتلاي فرهنگ جامعه و افزايش انگيزه خدمت به مردم گرديده و همچنين موجب ايجاد پيوندهاي عاطفي و روابط سازنده بين برگزار كنندگان در اين نوع مراسم مي گردد و در حد و وسع خود همبستگي و همدلي را افزايش مي دهد.
بدين طريق با برگزاري مراسم بزرگداشت، از پيشگامان فرهنگي و بانيان و نخستين معلمن مدرسه به سبك جديد در منطقه يكانات يعني ميرزانوراله خان يكاني، حاج عسگرآقامظفري و حاج ميراسمعلي صفري، تلاشهاي پيگيرانه و خستگي ناپذير استاد حاج ميراسمعلي صفري – را كه فداكاري هايش بر آشنايان پوشيده نيست- معلم فداكاري كه هر آنچه داشت در راه نشر علم و آموزش و ايجاد مدارس بدون منت و بي دريغ بذل و ايثار نمود و هيچگاه در اين خصوص ياس و پشيماني به روح و فكر او راه نيافت. بطوريكه هنوز هم خود مي گويد: اگر به روز آغازين حركتم بازگردم نه تنها از اينكه آنچه را داشته ام و در اين راه فدا كرده ام پشيمان نخواهم بود بلكه آرزو خواهم داشت كاش بيشتر از آن مي داشتم تا در راه مقدس علم آموزي فدا كنم.
و لذا برماست همچنان كه الفباي خواندن و نوشتن را از او و يا به سبب او ياد گرفته ايم درس پيگيري و استقامت و فداكاري را نيز او او ياد بگيريم.
اين ويژه نامه برگ سبزي است براي پاسداشت بزرگ مردي و فداكاري انسانهايي تلاشگر و نستوه كه توسط شاگردان و علاقمندان ترتيب يافته تا نسبت به آموزگاران پيشگام فرهنگي خود اداي دين و احترام نمايند. به اين اميد اين جويبار كه سنتي حسنه است به رودخانه خروشان علم و معرفت بپيوندد.
